Przejdź do treści
Poleć mi książkę

O czym naprawdę jest ta książka? Tematy zamiast etykiet

Z etykiet „powieść” i „literatura piękna” niewiele wiadomo o treści. Wyjaśniamy, czym są tematy książek, skąd się biorą i jak szukać nimi lektury na dziś.

Redakcja Poleć mi KSIĄŻKĘ 10 min czytania

W 1873 roku w bibliotece Amherst College Melvil Dewey wymyślił, jak każdej książce przypisać jedną liczbę, a razem z nią jedno miejsce na półce. Trzy lata później system ukazał się drukiem jako czterdziestoczterostronicowa broszura: dziesięć klas, w każdej dziesięć działów, w każdym dziale dziesięć sekcji. Pomysł był genialny w swojej prostocie i miał wadę wpisaną w samą konstrukcję. Książka może leżeć tylko w jednym miejscu, a opowiada zwykle o wielu sprawach naraz.

Ten sam kłopot mają dzisiejsze etykiety księgarskie. „Stoner” Johna Williamsa i „Moby Dick” Hermana Melville’a mogłyby trafić pod jeden szyld „powieść amerykańska”. W pierwszej syn ubogich farmerów zaczyna studia rolnicze na uniwersytecie w Missouri, przechodzi na literaturę angielską i zostaje wykładowcą, a potem przez całe życie zmaga się z nieudanym małżeństwem, wrogością jednego z kolegów i własną nieśmiałością. W drugiej kapitan Ahab ściga białego wieloryba przez pół świata. Ta sama etykieta, dwie zupełnie różne lektury: inna akcja, inny rytm, inne pytania.

Nazwa gatunku podpowiada, gdzie szukać książki w księgarni, ale nie zdradza, o czym ona jest. Tymczasem właśnie o to pytamy najczęściej, kiedy szukamy czegoś na najbliższe wieczory: mam ochotę na historię o przyjaźni, o morzu, o pracy, o powrocie do rodzinnego domu. Na takie pytania odpowiadają tematy.

Półka i treść: gatunek a temat

Gatunek i temat to dwa różne sposoby opisu. Gatunek określa formę i konwencję: kryminał, reportaż, powieść obyczajowa, fantastyka, poezja. Temat określa materię, z której zbudowana jest książka: o czym jest, wokół jakich spraw krąży, jakie doświadczenie opisuje. Jeden temat występuje w wielu gatunkach, a jeden gatunek mieści dziesiątki tematów.

Dobrze to widać na przykładzie wsi. O polskiej wsi pisał Władysław Reymont w „Chłopach”, a ponad sto lat później Joanna Kuciel-Frydryszak w reportażu „Chłopki. Opowieść o naszych babkach”. Pierwsza książka to powieść, za którą Reymont dostał w 1924 roku Nagrodę Nobla, druga to literatura faktu zbudowana z chłopskich pamiętników, dawnej prasy i rozmów z rodzinami bohaterek. Czytelnik, którego zajmuje życie kobiet na wsi przed wojną, znajdzie coś w obu, choć na regale dzieli je kilka działów.

To samo dotyczy fantastyki. „Solaris” Stanisława Lema z 1961 roku formalnie jest powieścią fantastycznonaukową, ale jej tematem jest przede wszystkim granica ludzkiego poznania i niemożność porozumienia z kimś zupełnie innym. Kto lubi rozważania o nauce, może się w niej odnaleźć, nawet jeśli po fantastykę sięga rzadko.

Jedna książka, wiele tematów: przykład „Lalki”

Dobrym ćwiczeniem jest rozpisanie na tematy powieści, którą wszyscy znamy ze szkoły. „Lalka” Bolesława Prusa w podręcznikach bywa streszczana jako historia nieszczęśliwej miłości Stanisława Wokulskiego do Izabeli Łęckiej. To prawda, ale tylko jedna z prawd. Ta sama książka jest powieścią o kupiectwie i pieniądzu, o awansie człowieka, który dorobił się majątku i nie został przyjęty przez arystokrację, o Warszawie lat 1878 i 1879, o nauce i wynalazkach (wątek profesora Geista i metalu lżejszego od powietrza), wreszcie o starości i lojalności w pamiętniku starego subiekta Ignacego Rzeckiego.

Każdy z tych tematów otwiera inną ścieżkę dalszej lektury. Kogo w „Lalce” zajęła Warszawa, ten może sięgnąć po powieści o mieście sprzed lat. Kogo poruszył Rzecki, temu spodobają się książki o samotności i pamięci. Kogo wciągnął wątek pieniędzy i interesów, ten znajdzie ciąg dalszy w „Ziemi obiecanej” Reymonta, powieści o łódzkich fabrykantach.

Na tym polega praktyczna przewaga tematów. Hasło „lektura szkolna” albo „powieść realistyczna” nikogo dalej nie zaprowadzi. Rozpisana na tematy jedna przeczytana książka daje za to kilka gotowych kierunków poszukiwań.

Od Deweya do Themy: skąd się biorą tematy

Tematy nie są wymysłem księgarzy ani jednego serwisu. Bibliotekarze od półtora wieku szukają sposobu, by opisać treść książki wspólnym językiem. Dewey dzielił wiedzę według dyscyplin, więc ten sam temat potrafi u niego trafić do kilku różnych klas, zależnie od dyscypliny, z której perspektywy książka go ujmuje, choćby psychologii albo socjologii. Belgowie Paul Otlet i Henri La Fontaine przerobili jego system na Uniwersalną Klasyfikację Dziesiętną, której pierwsze wydanie ukazało się w 1907 roku; jej tablice przełożono na ponad dwadzieścia języków, a polskie wydanie wyszło w 2006 roku.

W handlu książką najważniejszy jest dziś schemat Thema, prowadzony przez organizację EDItEUR. Pierwszą wersję przedstawiono na targach we Frankfurcie w 2013 roku, a dziesięć lat później schemat liczył około 3250 kategorii i miał nazwy w mniej więcej dwudziestu pięciu językach, w tym po polsku. Wydanie 1.6 z jesieni 2024 roku dodało około 131 kategorii i 411 kwalifikatorów. Kolejne wersje tylko dokładają nowe kody, więc dawne nie zmieniają znaczenia. Kwalifikatory to dodatkowe znaczniki: miejsce, epoka, język czy wiek czytelnika. Dzięki nim jedna książka może mieć kod „powieść historyczna” i kwalifikator „Polska” albo „XIX wiek”.

Biblioteki mają własne słowniki. Biblioteka Narodowa od początku 2017 roku opisuje zbiory Deskryptorami Biblioteki Narodowej, które zastąpiły tworzony od lat pięćdziesiątych XX wieku język haseł przedmiotowych. Zamiast jednego długiego hasła książka dostaje kilka niezależnych określeń: osobowych, geograficznych, chronologicznych, gatunkowych i przedmiotowych, a do tego deskryptor dziedziny, na przykład „Historia”. Takie określenia łączy się przy wyszukiwaniu dowolnie, i właśnie to jest najwygodniejsze dla czytelnika.

Tematy na karcie książki

W Poleć mi KSIĄŻKĘ tematy są widoczne na karcie każdej książki, w wierszu „Tematy:”. Każdy temat to osobna pigułka, którą można kliknąć, a ona prowadzi do listy wszystkich książek z tym tematem. Na początku widać dziesięć tematów, a pozostałe chowają się pod pigułką „jeszcze …”, żeby przy szczegółowo opisanych książkach wiersz nie zajmował pół ekranu.

Karta Lalki Bolesława Prusa z okładką, tytułem i wierszami Gatunki, Tematy oraz Miejsce akcji z pigułkami
Wiersz „Tematy:” na karcie książki: każda pigułka prowadzi do listy książek o tym samym.

Tuż obok tematów są gatunki i miejsca akcji, opisane w ten sam sposób. Razem dają szybki obraz książki, zanim przeczyta się choćby zdanie opisu. Jeśli w wierszu tematów widzisz „Rodzina”, „Spadek” i „Pamięć”, wiesz już, że to inna lektura niż książka z pigułkami „Szpiegostwo” i „Pościg”.

Pod etykietami jest odsyłacz „Zgłoś błąd w danych”, a zalogowani czytelnicy widzą też rozwijane pytanie „Brakuje tematu, gatunku albo miejsca akcji?”. Dane katalogowe pochodzą od wydawców i bibliotek, więc bywają niepełne. Zgłoszenia trafiają do prowadzącego serwis, a przyjęta poprawka zmienia kartę i listy.

Jak szukać książek tematem

Najprostsza droga prowadzi przez spis tematów. Przy każdym temacie widać trzy okładki, co ułatwia orientację: od razu wiadomo, czy „Podróże” to przewodniki, reportaże, czy powieści. Kliknięcie otwiera listę książek z tym tematem pod stałym adresem, na przykład /temat/milosc. Gdy szukanego słowa nie widać od razu, pomaga pole „Szukasz działu, gatunku albo tematu? Zacznij pisać, a podpowiemy.”, dostępne przy listach książek.

Strona tematu ma dwa pomocne bloki. W pierwszym są tematy, które najczęściej towarzyszą wybranemu: przy „Morzach” to między innymi „Piraci”, „Plaże” i „Zwierzęta morskie”. Drugi, „Najczęstsze miejsca akcji”, pokazuje, gdzie dzieją się książki o tym temacie, więc z tych samych „Mórz” można zejść na „Bałtyk”, do „Trójmiasta” albo na „Morze Beringa”.

Strona tematu Miłość z blokami Często razem z tym tematem i Najczęstsze miejsca akcji oraz pierwszymi okładkami listy
Na stronie tematu widać tematy pokrewne i miejsca, w których dzieją się książki o tym samym.

Prawdziwa siła tematów ujawnia się przy łączeniu. W wyszukiwarce Znajdź książkę można nałożyć dwa tematy naraz, na przykład „Przyjaźń” i „Dojrzewanie”, albo temat z gatunkiem, na przykład „Rodzina” i „Kryminał”. Nad kreską są książki, które spełniają wszystkie warunki. Pod nią, w bloku „Poniżej jest … książek, które spełniają część kryteriów”, czekają te, którym czegoś zabrakło. Dzięki temu nawet bardzo wąskie zapytanie nie kończy się pustą stroną.

Na stronie głównej tematy mają własny rząd z pytaniem „Na jaką tematykę masz teraz ochotę?” i polem „Szukaj wśród tematów”. Wystarczy wpisać słowo albo przewinąć propozycje, żeby zacząć od nastroju, a nie od nazwiska autora.

Temat jako odpowiedź na nastrój

Wybór według tematu bywa najlepszym sposobem na trafienie w chwilę. Po stracie bliskiej osoby wiele osób szuka książek o żałobie, choć niekoniecznie poradników. Takie książki istnieją w różnych gatunkach: od „Roku magicznego myślenia” Joan Didion, zapisu pierwszego roku po śmierci męża, nagrodzonego w 2005 roku National Book Award, po „Rzeczy, których nie wyrzuciłem” Marcina Wichy, opowieść o porządkowaniu mieszkania i pamięci po matce, laureatkę Nagrody Literackiej Nike z 2018 roku. Łączy je temat, choć dzielą forma i styl.

Podobnie działa ciekawość. Ktoś, kto obejrzał film o wyprawach polarnych, może chcieć poczytać o lodzie i zimnie, i wtedy tematy „Polarnicy” albo „Badania polarne” prowadzą zarówno do relacji z wypraw, jak i do powieści. Etykiety gatunków zmusiłyby go do przeszukania kilku działów osobno.

Jeden temat potrafi też zmieniać znaczenie zależnie od towarzystwa. „Praca” w parze z tematem „Pracownicy korporacji” oznacza inną książkę niż „Praca” obok „Wsi” i dziewiętnastego wieku. Dlatego lepiej szukać parami albo trójkami tematów niż pojedynczym słowem.

Tematy pomagają także wyjść poza utarte ścieżki. W dziale Zaskocz mnie pokazujemy książki mniej znane, dopasowane do gustu czytelnika, a przy każdej z nich zdanie zaczynające się od słów „Wspólne z twoim gustem:”, z nazwą wspólnego gatunku, tematu albo miejsca akcji. Bywa, że to właśnie temat okazuje się mostem: ktoś, kto czyta wyłącznie kryminały, może dostać reportaż o tym, co lubi w fikcji, na przykład o małym miasteczku albo o dawnej zbrodni. Bez tematów taka propozycja wyglądałaby na przypadkową, a tak widać, skąd się wzięła.

Czego tematy nie powiedzą

Tematy opisują, o czym jest książka, ale nie zdradzają, jak ją napisano. „Stoner” i wiele przeciętnych powieści o życiu akademickim mogą mieć podobny zestaw tematów, a różnić się wszystkim, co decyduje o przyjemności czytania: językiem, kompozycją, siłą postaci. Z tego powodu tematy najlepiej łączyć z ocenami czytelników.

W naszym serwisie służy do tego sekcja „Co chwalą czytelnicy” w kolumnie kryteriów. Po wybraniu tematu zaznaczasz cechę, na której ci zależy, na przykład „Styl” albo „Bohaterowie”, i zostają książki wysoko ocenione właśnie za nią. Temat odpowiada wtedy na pytanie „o czym”, a ocena szczegółowa na pytanie „jak dobrze”.

Druga granica dotyczy zakończeń. Rzetelny opis tematów nie zdradza fabuły, ale bywa, że sam temat podpowiada kierunek. Jeśli nie chcesz wiedzieć nic przed lekturą, patrz na tematy ogólne i omijaj te bardzo szczegółowe.

Tematy w bibliotece i księgarni: jak o nie pytać

Z tematów warto korzystać także poza internetem. Katalogi bibliotek publicznych pozwalają zwykle szukać nie tylko po tytule i autorze, ale też po haśle przedmiotowym albo deskryptorze. Wpisanie słowa „przyjaźń” z ograniczeniem do powieści daje często ciekawsze wyniki niż przeglądanie półki z nowościami, a wiele katalogów pokazuje przy książce deskryptory, które można kliknąć jak pigułki na naszej karcie.

W rozmowie z bibliotekarzem albo księgarzem tematy są językiem, który oszczędza czas obu stronom. Zdanie „szukam powieści o rodzeństwie, najlepiej z dawną rodzinną tajemnicą” daje rozmówcy konkretny trop. Zdanie „szukam czegoś dobrego” zmusza go do zgadywania, a zgadywanie zwykle kończy się na tym, co akurat dobrze się sprzedaje.

Przydaje się też drobny nawyk: przy każdej książce, która zrobiła na nas wrażenie, zapisywać w notesie albo w telefonie jej dwa lub trzy tematy. Po roku powstaje osobista mapa zainteresowań, z której widać, do czego wracamy, a czego unikamy. To lepszy przewodnik niż każda lista bestsellerów, bo uszyty na miarę jednego czytelnika.

Krótkie ćwiczenie dla niezdecydowanych

Na koniec propozycja, która przydaje się także poza naszym serwisem. Weź trzy książki, które w ostatnich latach podobały ci się najbardziej, i dla każdej zapisz trzy tematy, nie gatunki. Zamiast „thriller” napisz na przykład „zemsta”, „mała społeczność”, „tajemnica z przeszłości”. Potem sprawdź, które tematy się powtarzają.

Bardzo często okazuje się, że łączy je coś, czego nie widać na okładkach: wszystkie trzy dotyczą relacji rodzeństwa albo rozgrywają się w zamkniętym środowisku. To twój prawdziwy klucz do kolejnych lektur. Z takim kluczem można iść do biblioteki, do księgarni albo wpisać go w pole tematów nad listą książek.

Lubiane tematy można też zaznaczyć w oknie Twoje upodobania, nawet bez zakładania konta. Książki z tych tematów pokazujemy wtedy wyżej na listach, a zalogowanym czytelnikom propozycje w zakładce Dla ciebie układamy z uwzględnieniem ocen i ulubionych tematów.

Redakcja Poleć mi KSIĄŻKĘ

Źródła

Czytaj także

Wszystkie artykuły