Okładka a treść: dlaczego po okładce trudno ocenić książkę
Okładka ma sprzedać książkę, a o wnętrzu niewiele z niej wyczytasz. Skąd wzięła się obwoluta i jak w kilka minut sprawdzić, co kryje środek.
Redakcja Poleć mi KSIĄŻKĘ 10 min czytania
W „Młynie nad Flossą” George Eliot, powieści z 1860 roku, pan Tulliver chwali „Historię diabła” Daniela Defoe przede wszystkim za piękną oprawę. Ta scena bywa wskazywana jako jedno z najwcześniejszych literackich świadectw przestrogi, którą dziś zna każdy uczeń: nie oceniaj książki po okładce. Do potocznej mowy przestroga trafiła jednak dopiero za sprawą amerykańskiego kryminału „Murder in the Glass Room” Lestera Fullera i Edwina Rolfe’a z 1946 roku, w którym pada zdanie „You can never tell a book by its cover”.
Przestroga brzmi rozsądnie, a mimo to wszyscy postępujemy wbrew niej. W księgarni pierwsze, co widzimy, to grzbiety i okładki; w sklepie internetowym miniatura okładki zajmuje więcej miejsca niż tytuł. Trudno się temu dziwić i nie ma powodu się wstydzić. Dobrze tylko wiedzieć, co okładka naprawdę przekazuje, a czego wyczytać z niej się nie da.
Od opakowania do reklamy: krótka historia obwoluty
Okładka w dzisiejszym rozumieniu, czyli barwny obraz, który ma przyciągnąć wzrok, jest wynalazkiem stosunkowo młodym. Przez stulecia książki sprzedawano często w prostych, tymczasowych oprawach, a nabywca oddawał je introligatorowi, który oprawiał tom według gustu i kieszeni właściciela. Elegancka skóra na grzbiecie więcej zdradzała o zamożności kolekcjonera niż o treści.
Za najstarszą zachowaną obwolutę wydawniczą w języku angielskim uchodzi papierowe opakowanie almanachu „Friendship’s Offering” na rok 1830, wydanego pod koniec 1829 roku. Michael Turner natrafił na nie w zbiorach Biblioteki Bodlejańskiej w Oksfordzie już w latach siedemdziesiątych, a szerzej ogłoszono znalezisko w 2009 roku. Ta obwoluta całkowicie owijała książkę i była zalakowana jak paczka; nadrukowano na niej cenę, zapewnienie, że tom jest „elegantly bound”, i dwie reklamy. Samej książki nie odnaleziono. Mark Godburn, badacz dziewiętnastowiecznych obwolut, wskazuje zresztą starszego kandydata: norymberski almanach z 1819 roku w gładkiej papierowej osłonie.
Pierwsze obwoluty służyły więc ochronie i informacji, a nie uwodzeniu. Dopiero w XX wieku, wraz z masową sprzedażą i samoobsługowymi księgarniami, okładka przejęła rolę głównego narzędzia reklamy. Jej zadanie jest odtąd jedno: sprawić, by ręka sięgnęła właśnie po ten tom.
Okładki, które przeszły do historii
W 1935 roku Allen Lane założył wydawnictwo Penguin i zaczął sprzedawać literaturę w miękkiej oprawie za sześć pensów, tyle co paczka papierosów. Okładki były celowo skromne: trzy poziome pasy, w środku na białym tle autor i tytuł, a kolor pasów oznaczał serię. Pomarańczowy przypadł prozie, zielony kryminałom, ciemnoniebieski biografiom. Projekt przygotował dwudziestojednoletni pracownik biura Edward Young, a Lane przez kilka lat bronił się przed ilustracjami na okładkach.
Dekadę wcześniej powstała okładka, którą do dziś zna każdy miłośnik Fitzgeralda. Francis Cugat namalował do pierwszego wydania „Wielkiego Gatsby’ego” z 1925 roku obraz nazywany „Celestial Eyes”: kobiecą twarz, a właściwie same oczy, zawieszone na nocnym niebie. Fitzgerald pisał w 1924 roku do redaktora Maxa Perkinsa, że „wpisał” tę okładkę do książki, i badacze do dziś się spierają, ile wspólnego mają z nią oczy doktora T. J. Eckleburga z reklamy przy drodze.
Zdarza się też, że okładka żyje dłużej niż wydanie. Chip Kidd zaprojektował dla wydawnictwa Knopf okładkę „Parku Jurajskiego” Michaela Crichtona z 1990 roku, ze szkieletem tyranozaura. Ten sam szkielet trafił potem na plakat filmu Stevena Spielberga i na logo parku w samym filmie.
Konwencje: gatunek tak, jakość nie
Z okładki odczytamy przede wszystkim, do jakiej grupy książek należy dany tytuł. Projektanci posługują się konwencjami, które czytelnicy rozpoznają niemal odruchowo. Ciemna kolorystyka, samotna sylwetka i mgła zapowiadają kryminał albo thriller. Pastelowe barwy i odręczne liternictwo kojarzą się z powieścią obyczajową. Mapa, herb albo miecz sugerują fantasy.
To przydatna wskazówka, ale tylko na pierwszym etapie wyboru. Z okładki dowiemy się, że to kryminał, nie dowiemy się natomiast, czy dobrze zbudowany. Co więcej, konwencje bywają celowo naciągane. Po wielkim sukcesie jednego tytułu na półkach pojawiają się książki z bardzo podobnymi okładkami, które mają skojarzyć się z bestsellerem, choć niewiele mają z nim wspólnego.
Z okładki nie wyczytamy też, dla kogo książka jest przeznaczona w sensie wieku czy dojrzałości. Ilustracja w stylu książki dziecięcej potrafi skrywać powieść dla dorosłych, a stonowana, elegancka oprawa bywa założona na książkę dla nastolatków. Dlatego na karcie książki w naszym serwisie grupę odbiorców podajemy osobnym zdaniem pod metryczką, na przykład „Książka dla młodzieży.” przy jednym z wydań „Hobbita”, o ile dane katalogowe ją określają.
Jedna książka, wiele twarzy
Najlepszy dowód, że okładka nie jest częścią dzieła, to fakt, że ta sama książka ma ich wiele. „Hobbita” J.R.R. Tolkiena czytamy po polsku w kilku przekładach: Marii Skibniewskiej z 1960 roku („Hobbit, czyli Tam i z powrotem”), Pauliny Braiter z 1997 roku („Hobbit albo tam i z powrotem”) i Andrzeja Polkowskiego z 2002 roku. Do tego dochodzą dziesiątki wydań w oprawach od ilustracji dla dzieci po surowe projekty dla kolekcjonerów. Treść ta sama, a każde pokolenie czytelników dostawało inną zapowiedź.
Szczególnym przypadkiem jest okładka filmowa. Kiedy na ekrany wchodzi ekranizacja, wydawcy chętnie wypuszczają wydanie z kadrem z filmu albo twarzą aktora. Dla jednych to zachęta, dla innych wada: czytelnik ma przed oczami cudzą wizję bohatera, zanim przeczyta pierwsze zdanie i zbuduje własną. Kto ceni sobie tę swobodę, niech poszuka wydania bez kadrów.
W Poleć mi KSIĄŻKĘ wszystkie wydania jednej książki są zebrane na jednej karcie. Na samym dole, w zwiniętej sekcji „Szczegóły katalogowe”, jest najpierw zdanie o historii wydawniczej, a pod nim tabela „Wydania” z kolumnami „okładka”, „ISBN”, „rok”, „wydawca i seria”, „stron” i „rodzaj wydania”. Kliknięcie numeru ISBN przełącza kartę na wybrane wydanie, z jego okładką i danymi, więc łatwo porównać kolejne edycje.
Czego okładka nie zdradzi nigdy
Są cechy książki, których żaden projekt graficzny nie przekaże. Pierwsza to język. Po okładce nie poznamy, czy zdania są gęste i wymagające, czy lekkie i potoczyste, ani czy narrator mówi w pierwszej osobie, czy z dystansu. Tymczasem właśnie styl najczęściej decyduje, czy lektura sprawia przyjemność.
Druga to rozmach i budowa. „Księgi Jakubowe” Olgi Tokarczuk z 2014 roku liczą 912 stron i przywołują świat Rzeczypospolitej Obojga Narodów, w którym obok Jakuba Franka pojawiają się postaci historyczne, choćby poetka Elżbieta Drużbacka. Z zewnątrz widać grubą, piękną książkę; dopiero w środku okazuje się, czy taka panorama wielu głosów i miejsc to lektura dla ciebie.
Trzecia to tempo. Nie da się po okładce poznać, czy akcja rusza od pierwszej strony, czy rozwija się powoli przez sto stron, zanim cokolwiek się wydarzy. A ta cecha dzieli czytelników bardziej niż temat: jedni uwielbiają powolne wchodzenie w świat, inni porzucają książkę, jeśli przez trzy rozdziały nic się nie dzieje.
Tytuł to też część okładki
O wyborze decyduje nie tylko obraz, ale i tytuł, a ten bywa zmieniany równie swobodnie jak ilustracja. Pierwsza powieść z trylogii „Millennium” Stiega Larssona po szwedzku i po polsku nosi tytuł „Mężczyźni, którzy nienawidzą kobiet”. Anglojęzyczni czytelnicy dostali ją jako „The Girl with the Dragon Tattoo”, czyli „Dziewczynę z tatuażem smoka”. Ta sama treść, a zupełnie inna obietnica: jeden tytuł zapowiada powieść o przemocy wobec kobiet, drugi kryminał z intrygującą bohaterką.
Podobnie było z pierwszym tomem przygód Harry’ego Pottera. W Wielkiej Brytanii ukazał się w 1997 roku jako „Harry Potter and the Philosopher’s Stone”. Amerykański redaktor Arthur A. Levine chciał tytułu, który wprost zapowie czytelnikom magię, i w wydaniu z 1998 roku kamień zmienił się w „Sorcerer’s Stone”. Polskie wydanie z 2000 roku zachowało „Kamień Filozoficzny”. Wydawcy dopasowują więc tytuły do rynku tak samo jak okładki, i dlatego warto znać tytuł oryginału, zanim uznamy dwie książki za różne.
Na karcie każdej przetłumaczonej książki w naszym serwisie tytuł oryginału i nazwisko tłumacza są w jednym wierszu, tuż pod metryczką, na przykład „przekład: Witold Dąbrowski, tytuł oryginału: Master i Margarita”. Ten drobiazg chroni przed częstą pomyłką: zakupem tej samej powieści drugi raz, bo nowe wydanie ukazało się pod innym tytułem.
Miniatura na ekranie: okładka w rozmiarze znaczka
Zakupy przez internet zmieniły także samą sztukę projektowania okładek. W sklepie internetowym i na telefonie okładka ma często szerokość kciuka. Subtelna ilustracja, drobne liternictwo czy wielowarstwowa kompozycja, które dobrze wyglądają na półce, w miniaturze zlewają się w nieczytelną plamę. Wiele współczesnych okładek stawia więc na duży, kontrastowy tytuł i jeden prosty motyw, widoczny nawet w rozmiarze znaczka pocztowego.
Dla czytelnika wynika z tego praktyczny wniosek: na ekranie jeszcze trudniej niż w księgarni ocenić książkę po wyglądzie. Miniatura zdradza najwyżej gatunek i nastrój. Wszystko inne trzeba wyczytać z opisu, z danych o wydaniu i z opinii innych czytelników.
Jak w pięć minut sprawdzić, co jest pod okładką
W księgarni stacjonarnej i w bibliotece mamy przewagę: książkę można otworzyć. Kilka miejsc w środku więcej zdradza niż obwoluta i warto je przejrzeć w tej kolejności.
- Strona redakcyjna, zwykle na odwrocie strony tytułowej. Znajdziesz tam tytuł oryginału, nazwisko tłumacza, rok pierwszego wydania i informację, które to wydanie. Książka wydana pierwszy raz pół wieku temu i świeżo przetłumaczona na nowo to zupełnie inna sytuacja niż debiut z zeszłego miesiąca.
- Pierwsza strona tekstu. Przeczytaj ją w całości. Po jednej stronie da się już ocenić, czy język ci odpowiada.
- Losowa strona ze środka. Początek jest zwykle dopracowany najstaranniej; środek pokazuje, jak książka brzmi na co dzień.
- Spis treści, jeśli jest. W literaturze faktu dobrze widać w nim, czy autor prowadzi wywód, czy zbiera luźne teksty.
- Nota o autorze. Przy reportażu i książkach popularnonaukowych dobrze wiedzieć, skąd autor czerpie wiedzę.
Nie opieraj się natomiast na samych cytatach z recenzji na tylnej okładce. To temat na osobny artykuł, ale w skrócie: wydawca wybiera z recenzji zdania najbardziej pochlebne, a nie najbardziej trafne.
Karta książki zamiast okładki
Przy zakupach przez internet nie ma jak książki otworzyć, dlatego w naszym serwisie karta książki ma zastąpić pobieżny rzut oka na okładkę. Okładka jest na niej oczywiście widoczna, a jedno kliknięcie pokazuje ją w większym rozmiarze, razem z innymi zdjęciami, jeśli są. Obok jest jednak metryczka: autor, rok, liczba stron, wydawca, a przy przekładach dopisek z nazwiskiem tłumacza i tytułem oryginału.
Najważniejsza część karty to sekcja „O książce”: krótki tekst, który zwięźle wyjaśnia, czym jest dana książka. Nie jest recenzją ani opisem wydawcy; ten drugi można rozwinąć tuż pod spodem, pod napisem „Opis wydawcy”, i porównać oba teksty. Jeśli w którymkolwiek z nich trafisz na błąd, odsyłacz „Zgłoś błąd w danych” pozwala go zgłosić.
Pod okładką i metryczką jest blok ocen czytelników: średnia, liczba ocen i wykres „Rozkład ocen”, a przy książkach ocenianych szczegółowo także noty za poszczególne cechy, na przykład za fabułę, styl czy tempo. Tempo, którego okładka nie zdradzi, ma tu więc własną notę. Dalej są wiersze „Gatunki:”, „Tematy:” i „Miejsce akcji:”, a każda pigułka prowadzi do podobnych książek; pełne spisy znajdziesz w działach Gatunki, Tematy i Miejsce akcji.
Kiedy okładka ma znaczenie
Nie trzeba udawać, że okładki są obojętne. Przy książce na prezent wygląd się liczy, bo podarunek ma też cieszyć oko. Dla wielu czytelników piękne wydanie to osobna przyjemność, a półka z ładnymi grzbietami jest częścią domu. Ilustracje w książkach dla dzieci są zaś integralną częścią utworu, a nie opakowaniem.
Kto lubi przeglądać katalog wzrokiem, znajdzie w kolumnie kryteriów wyszukiwarki Znajdź książkę, w sekcji „Co pominąć”, przełącznik „Tylko z okładką”. Ukrywa on książki, przy których w katalogu brakuje zdjęcia okładki, co przy długich listach pozwala skupić się na tym, co widać. Brak okładki w danych katalogu nie przesądza jednak o jakości książki: często dotyczy starszych wydań i małych wydawnictw.
Dobra praktyka jest więc prosta. Okładka może zwrócić uwagę na książkę, a decyzję lepiej podjąć po zajrzeniu do środka albo na kartę, gdzie czekają opis, wydania, tematy i oceny czytelników, którzy daną książkę już przeczytali.
Redakcja Poleć mi KSIĄŻKĘ
Źródła
- Hasło „Don’t judge a book by its cover” (George Eliot, „The Mill on the Floss”, 1860; „Murder in the Glass Room”, 1946): Wikipedia
- Bodleian Libraries, „Earliest known book wrapper or dust-jacket”: blogs.bodleian.ox.ac.uk
- Cherwell, „Oxford librarian discovers oldest-known book jacket” (2009): cherwell.org
- Mark Godburn o obwolucie z 1819 roku: Books Tell You Why
- Penguin Books, wygląd pierwszych okładek: Wikipedia
- American Writers Museum o okładce „Wielkiego Gatsby’ego”: americanwritersmuseum.org
- Chip Kidd i okładka „Parku Jurajskiego”: The A.V. Club
- Przekłady „Hobbita”: Wikipedia; „Księgi Jakubowe”: Wikipedia
- „Mężczyźni, którzy nienawidzą kobiet”: Wikipedia; zmiana tytułu „Harry’ego Pottera” w USA: Mental Floss