Przejdź do treści
Poleć mi książkę

Co czyta młodzież i jak trafić z książką do nastolatka

Fantastyka, romans, manga i powieści o dorastaniu. Skąd nastolatki biorą tytuły, czego unikać przy wyborze i jak szukać książek dla młodzieży według wieku.

Redakcja Poleć mi KSIĄŻKĘ 10 min czytania

Najgorsza książka, jaką można dać nastolatkowi, to ta z karteczką „przyda ci się”. Z takiego prezentu więcej wiadomo o dorosłym niż o obdarowanym, a zwykle ląduje on na półce obok zeszłorocznego atlasu. Czternastolatek wyczuwa intencję wychowawczą z daleka i broni się przed nią jedynym dostępnym sposobem: nie czyta.

A jednak nastolatki czytają, często więcej niż dorośli wokół nich. Tyle że czytają po swojemu: w seriach, w gatunkach, o których dorośli mają mgliste pojęcie, i z polecenia ludzi, których dorośli nie znają. Żeby trafić z książką do młodego czytelnika, trzeba najpierw zobaczyć, gdzie on naprawdę jest, a dopiero potem wybierać.

Kto właściwie czyta

Wbrew narzekaniom na „młodzież, która nie czyta”, wyniki badań od lat są dla nastolatków łaskawe. W komunikacie Biblioteki Narodowej o stanie czytelnictwa w 2024 roku lekturę co najmniej jednej książki w ciągu roku zadeklarowało 54% osób w wieku od 15 do 18 lat. To najwyższy wynik ze wszystkich grup wiekowych, podczas gdy w całym badanym społeczeństwie było to 41%.

Autorzy komunikatu zwracają uwagę, że wśród uczniów i studentów, czyli tam, gdzie można mówić o obowiązku lekturowym, książki czyta 67% osób. Szkoła z pewnością dokłada się do tego wyniku. Ale autorzy podkreślają też, że obowiązek nie wyklucza przyjemności, a w latach nauki kształtuje się coś trudniej uchwytnego: umiejętność czerpania satysfakcji z czytania.

Dla dorosłego, który chce podsunąć nastolatkowi książkę, płynie z tego prosty wniosek. Nie trzeba go przekonywać do czytania w ogóle. Trzeba trafić w to, co sprawia mu przyjemność, a nie w to, co powinien przeczytać. Lektury zadaje szkoła; dom i prezenty mogą zająć się resztą.

Skąd nastolatki biorą tytuły

Kiedy pokolenie dzisiejszych rodziców było nastoletnie, książki polecali sobie koledzy z klasy, bibliotekarka i czasem starsze rodzeństwo. Dziś krąg polecających jest znacznie większy. Krótkie filmiki, w których ktoś z przejęciem opowiada o powieści, płacze nad zakończeniem albo prezentuje stos ulubionych tomów, publikuje się pod wspólnym hasłem BookTok, od nazwy popularnej aplikacji.

Brytyjskie stowarzyszenie wydawców, Publishers Association, sprawdziło w 2022 roku w badaniu ponad dwóch tysięcy osób w wieku od 16 do 25 lat, jak to działa. Według relacji z tego badania 59% ankietowanych przyznało, że BookTok pomógł im odkryć pasję do czytania, a 38% wolało prosić o polecenie społeczność internetowych czytelników niż rodzinę i przyjaciół. Blisko połowa kupiła ostatnio w księgarni książkę, o której wcześniej usłyszała w sieci.

Ta ostatnia liczba jest dla dorosłych najważniejsza. Nie ma sensu konkurować z ulubionymi twórcami nastolatka, za to można z nich korzystać. Jeśli syn albo córka wspomina tytuł, który „wszyscy czytają”, to jest gotowy pomysł na prezent. A jeśli nic nie wspomina, wystarczy zapytać, kogo ogląda, i obejrzeć razem jeden filmik. Z takiej rozmowy dowiesz się o guście młodego czytelnika więcej niż po godzinie w księgarni.

Fantastyka, która buduje światy

Wystarczy przejrzeć książki dla młodzieży w porządku „Najczęściej czytane teraz”, by zobaczyć, jak dużo jest wśród nich szeroko rozumianej fantastyki. Nie chodzi wyłącznie o smoki i czarodziejów. Wielkim powodzeniem cieszą się powieści o światach urządzonych inaczej niż nasz, w których młody bohater odkrywa, że reguły są niesprawiedliwe, i postanawia się im przeciwstawić.

Wzorem takiej opowieści są „Igrzyska śmierci” Suzanne Collins w przekładzie Małgorzaty Hesko-Kołodzińskiej. Katniss Everdeen zgłasza się na okrutne widowisko w miejsce młodszej siostry i musi przetrwać nie tylko walkę, ale i kamery. Wydawca przeznacza książkę dla czytelników od 14 lat. O podobnym ciężarze pytań, choć w zupełnie innej scenerii, są „Kosiarze” Neala Shustermana w przekładzie Katarzyny Agnieszki Dyrek: w świecie, w którym ludzie przestali umierać, nastoletni bohaterowie uczą się zawodu tych, którzy decydują o śmierci. Więcej takich książek zbiera lista Dystopie dla młodzieży: nastolatki w świecie przyszłości.

Zupełnie inny smak mają powieści przygodowe z bandą bohaterów. „Szóstka wron” Leigh Bardugo w przekładzie Wojciecha Szypuły to historia sześciorga wyrzutków z portowego miasta, którzy podejmują się włamania nie do wykonania. Czyta się ją jak dobry film o skoku stulecia, a każdy z bohaterów ma przeszłość, która wychodzi na jaw w najmniej odpowiednim momencie.

Strona Cykle i serie z kryterium Dla młodzieży, liczbą cykli i serii oraz pierwszymi cyklami
Cykle dla młodzieży zebrane w jednym miejscu

Wszystkie trzy książki należą do cykli. To ważna wskazówka przy prezencie: pierwszy tom to zaproszenie do dłuższej przygody, a jeśli nastolatek już go zna, lepiej sprawdzić, który tom ma przeczytać jako następny. Zrobisz to w zakładce Cykle i serie, gdzie po wybraniu odbiorcy zostają cykle dla młodzieży.

Powieści o dorastaniu i pierwszej miłości

Drugi wielki nurt to książki o tym, co nastolatki przeżywają naprawdę: przyjaźni, pierwszej miłości, rozwodzie rodziców, poczuciu, że jest się innym niż reszta klasy. Dorośli czasem lekceważą je jako „romanse dla młodzieży”, a to błąd. Dobrze napisana historia o pierwszym zakochaniu pozwala bezpiecznie przeżyć emocje, z którymi w szkolnym życiu trudno sobie poradzić. Wiele takich historii jest na liście Powieści o dojrzewaniu dla młodzieży.

Ogromną popularność zdobył „Heartstopper” Alice Oseman w przekładzie Natalii Mętrak-Rudy, opowieść rysunkowa o przyjaźni, która zamienia się w miłość między dwoma chłopcami z brytyjskiej szkoły. Pierwszy tom, „Heartstopper. T. 1, Chłopak spotyka chłopaka”, wydawca przeznacza dla czytelników od 12 lat.

Alice Oseman zaczęła publikować tę historię w internecie jako komiks w odcinkach w 2016 roku; po udanej zbiórce na Kickstarterze w 2018 roku pierwszy tom trafił do druku, a w 2022 roku Netflix pokazał serial na jej podstawie, do którego scenariusz napisała sama autorka. Ostatni, szósty tom ukazał się w lipcu 2026 roku. To książka ciepła i spokojna, bez ckliwości, a przy tym na tyle szczera, że wielu młodych czytelników odnajduje w niej siebie.

Z polskich autorek warto pamiętać o Barbarze Kosmowskiej. Jej „Pozłacana rybka” to historia Alicji, jedynaczki przyzwyczajonej do tego, że dom kręci się wokół niej, dopóki rodzice nie postanawiają się rozstać. Po rozwodzie, a potem po narodzinach małego Fryderyka, musi na nowo znaleźć swoje miejsce w rodzinie. Powieść ukazała się w 2007 roku i liczy około 160 stron, więc dobrze sprawdza się u dwunastolatków, którzy jeszcze nie przepadają za grubymi tomami.

Komiks i manga nie są gorszą lekturą

Wielu rodziców niepokoi się, gdy na biurku nastolatka zamiast powieści leży stos mangi. Niepotrzebnie. Japoński komiks to dla wielu młodych ludzi główna forma czytania, a jego najpopularniejsze serie liczą po kilkadziesiąt tomów i wymagają pamiętania dziesiątek postaci i wątków. To prawdziwa lektura, tylko w innej formie.

W chwili pisania w porządku „Najczęściej czytane teraz” na samej górze książek dla młodzieży była „Jujutsu Kaisen” Gege Akutamiego w przekładzie Wojciecha Gęszczaka, opowieść o chłopaku, który trafia do szkoły zajmującej się zwalczaniem klątw. Jeśli nie wiesz, który tom kupić, zapytaj. Kolekcjoner mangi zwykle zna swoją listę brakujących tomów na pamięć i odpowie bez wahania.

Wszystkie komiksy dla młodzieży znajdziesz, wybierając na liście książek dla młodzieży grupę „Komiks”. Są tam zarówno mangi, jak i europejskie albumy oraz powieści graficzne, takie jak „Heartstopper”. Mangi, w których akcja kręci się wokół szkoły, jak w „Jujutsu Kaisen”, są też na liście Mangi o szkole dla młodzieży.

Polska przygoda i książki na granicy wieku

Nie wszystko, co czytają nastolatki, przychodzi z zagranicy. Od lat jednym z najpewniejszych prezentów dla jedenasto- i dwunastolatków jest cykl Rafała Kosika o Feliksie, Necie i Nice, trojgu przyjaciołach z warszawskiej szkoły, którzy rozwiązują zagadki z pomocą wynalazków, sprytu i sporej dawki humoru. Pierwszy tom, „Felix, Net i Nika oraz Gang Niewidzialnych Ludzi”, jest dobrym sprawdzianem: kto go połknie, poprosi o następne. Na stronie cyklu znajdziesz wszystkie tomy i wskazówkę, w jakiej kolejności je czytać.

Osobną grupę tworzą książki, które wydawcy kierują do młodzieży, ale które równie chętnie czytają dorośli. Najlepszym przykładem jest „Złodziejka książek” Markusa Zusaka w przekładzie Hanny Baltyn, opowieść o dziewczynce w nazistowskich Niemczech, która kradnie książki, a narratorem jest sama Śmierć. Wydawca przeznacza ją dla czytelników od 14 lat. To dobry wybór, gdy chcesz podarować nastolatkowi książkę poważną, ale nie szkolną, i gdy sam masz ochotę przeczytać ją razem z nim.

Takie wspólne lektury są zresztą jednym z najlepszych sposobów na rozmowę z nastolatkiem. Nie trzeba organizować domowego klubu dyskusyjnego. Wystarczy przeczytać tę samą książkę i przy kolacji zapytać, co sądzi o zakończeniu. Wielu rodziców odkrywa w ten sposób, że ich dziecko ma o literaturze zdanie znacznie ciekawsze, niż się spodziewali.

Gdy nastolatek nie czyta wcale

Bywa i tak, że żadna z tych dróg nie działa. Nastolatek, który od lat nie przeczytał niczego poza lekturą, nie zmieni się po jednym prezencie, ale można mu ułatwić pierwszy krok. Najlepiej sprawdzają się książki krótkie, z wyraźną akcją od pierwszej strony, oraz literatura faktu o tym, czym żyje na co dzień: biografia piłkarza, historia gry komputerowej, książka o kosmosie czy o zwierzętach.

Dobrym pomostem są też książki, na podstawie których powstał film albo serial. Nastolatek, który obejrzał ekranizację, zna już bohaterów i świat, więc łatwiej mu wejść w tekst, a często ciekawi go, co w książce wyglądało inaczej. Warto wreszcie pamiętać o audiobookach. Słuchanie w autobusie czy na treningu to też obcowanie z książką, a od słuchania do czytania bywa bliżej, niż się wydaje.

Jak szukać w dziale Dla młodzieży

W menu „Więcej” jest osobna pozycja „Dla młodzieży”. Po jej otwarciu w kolumnie „Kryteria” w sekcji „Wiek czytelnika” są trzy przedziały: „11 do 12 lat”, „13 do 15 lat” i „16 lat i więcej”. Jeśli wydawca napisał na przykład „od 14 lat”, książkę znajdziesz zarówno w przedziale od 13 do 15 lat, jak i w najstarszym. Przy jedenasto- i dwunastolatkach warto zajrzeć jeszcze do działu dla dzieci, do przedziału od 9 do 10 lat, bo granica między ostatnimi książkami dziecięcymi a pierwszymi młodzieżowymi jest płynna.

Lista książek dla młodzieży od 13 do 15 lat z trzema przedziałami wieku w kolumnie kryteriów
Trzy przedziały wieku w dziale Dla młodzieży

Wiek określa wydawca, więc warto traktować go jako wskazówkę. Gdy podana jest tylko dolna granica, książka pojawia się we wszystkich przedziałach od tej granicy wzwyż. Wybrany przedział odsiewa natomiast tytuły, przy których wydawca wieku nie określił; pełną listę, razem z nimi, zobaczysz po zdjęciu przedziału.

Bardzo przydatna jest też sekcja „Co pominąć” z polem „Bez lektur szkolnych”. Nastolatek, który ma w plecaku trzy obowiązkowe lektury, nie ucieszy się z czwartej, nawet najlepszej. Gdy połączysz to pole z porządkiem „Najczęściej czytane teraz”, dostaniesz książki dla młodzieży spoza kanonu, od najczęściej czytanych teraz.

Lista dla młodzieży bez lektur szkolnych z kolejnością Najczęściej czytane teraz
Książki dla młodzieży bez lektur szkolnych, od najczęściej czytanych

Działa to także w drugą stronę. Jeśli wiesz, czego nastolatek nie znosi, w sekcji „Mniej takich” wpisz w pole „Wyklucz gatunek, temat albo autora” na przykład romans albo horror, a takie książki znikną z listy. To prosty sposób, by przy wyborze prezentu od razu ominąć tytuły, które i tak skończyłyby nieprzeczytane. Przy dwunastolatku, który boi się strasznych historii, i przy szesnastolatce, która ma dość historii miłosnych, oszczędza to sporo czasu i rozczarowań.

Pięć zasad przy wyborze

Pierwsza zasada: zacznij od tego, co nastolatek już lubi. Serial, gra, ulubiony zespół, sport, zwierzę, miasto, do którego chce pojechać. Każde z tych zainteresowań ma swoje książki, a w kolumnie „Kryteria” wystarczy wpisać temat, by je znaleźć.

Druga: nie uciekaj od trudnych tematów. Nastolatki chętnie czytają o chorobie, stracie, przemocy czy wojnie, bo w książce mogą zmierzyć się z nimi bezpiecznie. Jeśli obawiasz się treści, przeczytaj książkę równolegle i porozmawiaj o niej, zamiast jej zabraniać.

Trzecia: daj wybór. Dwie książki do wyboru, z których jedną nastolatek może wymienić, działają lepiej niż jedna wybrana z pełnym przekonaniem przez dorosłego. Poczucie, że decyzja należy do niego, jest dla młodego czytelnika często ważniejsze niż sam tytuł.

Czwarta: nie oceniaj gatunku. Romans, manga, fantastyka w dziesięciu tomach to pełnoprawna literatura. Czytelnik, który dziś pochłania cykl o wampirach, za kilka lat może sięgnąć po klasykę, ale tylko wtedy, gdy nikt mu wcześniej nie obrzydzi czytania.

Piąta: pozwól wyrosnąć. Szesnastolatek często czyta już książki dla dorosłych i to zupełnie naturalny etap. Przedział „16 lat i więcej” jest otwarty ku górze z dobrego powodu: granica między literaturą dla młodzieży a literaturą dla dorosłych przebiega w różnym miejscu dla każdego czytelnika.

Redakcja Poleć mi KSIĄŻKĘ

Źródła

  • Biblioteka Narodowa, „Stan czytelnictwa książek w Polsce w 2024 roku. Komunikat” (R. Chymkowski, Z. Zasacka): bn.org.pl
  • Badanie Publishers Association o wpływie BookToka na czytelników w wieku od 16 do 25 lat, relacja AFP z listopada 2022 roku: The Vibes
  • „Heartstopper” Alice Oseman, publikacja w internecie, wydanie drukowane, serial i ostatni tom: Wikipedia
  • Relacja z prezentacji raportu Biblioteki Narodowej za 2024 rok: Radio Kielce

Dyskusje

O tym artykule nikt jeszcze nie rozmawia.

Czytaj także

Wszystkie artykuły