Pierwsze samodzielne czytanie: książki dla początkujących
Krótkie zdania, duże litery, rozdział na jeden wieczór. Jak wybrać pierwszą książkę, którą dziecko przeczyta samo, i jak jej szukać według wieku.
Redakcja Poleć mi KSIĄŻKĘ 10 min czytania
Zaczyna się zwykle w samochodzie albo w tramwaju. Z tylnego siedzenia dobiega powolne „AP-TE-KA”, potem „PIE-KAR-NIA”, a po tygodniu dziecko czyta już każdy szyld, który mija. To piękny moment, ale też zdradliwy. Szyld ma jedno słowo, a książka ma ich setki, i między pierwszym a drugim jest przepaść, którą trzeba przejść małymi krokami.
Ten tekst jest o tych krokach. O tym, czym różni się książka do samodzielnego czytania od tej, którą czytamy dziecku na głos, jakie serie zbudowano specjalnie dla początkujących, kiedy przyjdzie pora na pierwszą powieść w rozdziałach i jak szukać takich książek w naszym katalogu według wieku czytelnika.
Słuchacz i czytelnik to dwie różne osoby
Sześciolatek, który od lat słucha bajek przed snem, rozumie długie zdania, zabawne dialogi i całkiem zawiłe fabuły. Kiedy jednak siada nad książką sam, cała jego uwaga idzie w składanie liter. Na rozumienie zostaje niewiele. Dlatego książka, którą uwielbiał słuchać, w samodzielnym czytaniu potrafi go zniechęcić po dwóch stronach.
Dobra książka dla początkującego czytelnika bierze to pod uwagę. Ma krótkie zdania, często jedno albo dwa na stronie. Ma duże litery i sporo światła między wierszami. Z ilustracji widać, o czym jest tekst, więc trudniejsze słowo dziecko może zgadnąć z obrazka. A fabuła jest prosta, ale nie dziecinna: sześciolatek obrazi się na historię, która traktuje go jak trzylatka.
Dorosły, który wybiera taką książkę, powinien więc na chwilę zapomnieć o własnym guście i o tym, co dziecko lubi słuchać. Pytanie brzmi inaczej: czy moje dziecko przeczyta tę stronę samo i będzie z niej dumne? Jeśli odpowiedź brzmi „tak”, to książka jest dobra, nawet jeśli dorosłemu wydaje się zbyt prosta.
Najlepiej sprawdzić to w księgarni albo bibliotece: otworzyć książkę na przypadkowej stronie i poprosić dziecko, żeby przeczytało dwa zdania. Jeśli potyka się na co trzecim słowie, lepiej odłożyć tytuł na później. Jeśli czyta wolno, ale bez większych przeszkód, to właśnie ten poziom trudności, przy którym uczy się najwięcej.
Kot w kapeluszu, czyli jak pisać z ograniczonej liczby słów
Pomysł, by pisać książki dla dzieci uczących się czytać ze świadomie ograniczonego słownictwa, ma swoją słynną historię. W 1955 roku William Spaulding, szef działu edukacyjnego amerykańskiego wydawnictwa Houghton Mifflin, rzucił Theodorowi Geiselowi, znanemu jako Dr Seuss, wyzwanie: napisać opowieść, od której pierwszoklasiści nie będą mogli się oderwać. Do dyspozycji dostał listę prostych słów. Według relacji autora, zmęczony listą, zbudował historię wokół dwóch pierwszych rymujących się wyrazów, jakie na niej znalazł: „cat” i „hat”.
Tak powstał „The Cat in the Hat”, wydany w 1957 roku i złożony z 236 różnych słów. U nas znamy go jako „Kot Prot” w przekładzie Stanisława Barańczaka, który zachował rytm i rymy oryginału. Polskie wydanie jest dziś raczej książką do wspólnego czytania niż elementarzem, bo przekład nie musiał trzymać się listy słów, ale na historii tej książki dobrze widać zasadę: dla początkującego czytelnika liczy się nie tylko temat, ale i to, z ilu oraz z jakich słów zbudowany jest tekst.
Tę samą zasadę stosują dziś wydawcy serii z poziomami. Różnica polega na tym, że zamiast jednej książki przygotowują całą drabinkę, po której dziecko wspina się stopień po stopniu.
Serie z poziomami: drabinka zamiast skoku
Najbardziej znaną polską serią tego typu jest „Czytam sobie”, przeznaczona dla dzieci od 5 do 9 lat i opracowana, jak podaje opis serii, we współpracy z metodykami, psychologami i pedagogami. Książki podzielono na trzy poziomy. Na pierwszym, „Składam słowa”, opowiadania mają najwyżej 200 słów, a dziecko ćwiczy 23 podstawowe głoski. Drugi poziom, „Składam zdania”, to historie liczące od 800 do 900 słów. Trzeci, „Połykam strony”, ma od 2500 do 2800 wyrazów w książce i słowniczek trudniejszych słów na końcu.
Taka drabinka ma jedną wielką zaletę: dziecko widzi postęp. Kiedy kończy pierwszy poziom i dostaje do ręki książkę oznaczoną cyfrą „2”, czuje, że awansowało, a z takim uczuciem po kolejną książkę sięga się chętniej niż po namowach dorosłych. W naszym katalogu znajdziesz zarówno starsze tomy serii, jak i najnowsze, na przykład „Janek pływa jak ryba” Rafała Witka z poziomu drugiego czy „Plażowy Rabuś” Joanny Jagiełło z poziomu trzeciego, małą zagadkę detektywistyczną na wakacje.
Seria ma też odmianę dla dzieci, które uczą się czytać sylabami, a w katalogu znajdziesz ją po słowach „Czytam sobie sylabami”, na przykład „Wielki skarb” z poziomu pierwszego. Jeśli w szkole albo w przedszkolu dziecko uczy się tą metodą, warto sięgnąć właśnie po takie wydania, żeby w domu nie musiało przestawiać się na inny sposób czytania.
Przy seriach z poziomami jedna rada: nie trzeba trzymać się kolejności co do joty. Jeśli dziecko szybko połyka poziom pierwszy, można przeskoczyć dalej. Jeśli drugi okazuje się za trudny, nic się nie stanie, gdy wróci na chwilę do pierwszego. Poziom jest dla dziecka, nie dziecko dla poziomu.
Pomiędzy obrazkiem a rozdziałem
Między serią z poziomami a pierwszą powieścią jest jeszcze jedna kategoria, która w polskich domach bywa niedoceniana: krótkie opowiadania o stałych bohaterach. Każde mieści się na kilku stronach, więc wystarcza na jeden wieczór, ale bohaterowie wracają, więc dziecko czuje, że czyta „prawdziwą” książkę.
Wzorcowym przykładem są opowiadania Arnolda Lobela o dwóch przyjaciołach, zielonym Żabku i brązowym Ropuchu. Pierwszy tom, „Frog and Toad Are Friends”, ukazał się w 1970 roku i rok później został wyróżniony w konkursie o Medal Caldecotta, najważniejszą amerykańską nagrodę dla ilustratorów książek dziecięcych. Po polsku wszystkie cztery tomy zebrano w jedną książkę, „Wszystkie przygody Żabka i Ropucha”, w przekładzie Wojciecha Manna. Historyjki są krótkie, ciepłe i zabawne, a przy tym jest w nich o przyjaźni to, co zrozumie każdy siedmiolatek: że czasem trzeba poczekać na przyjaciela, który zaspał, albo podzielić się ciastkami, choć bardzo się nie chce. Więcej takich historii zbiera lista Powieści o przyjaźni dla dzieci.
Podobnie działają opowiadania z dużą dawką humoru. „Koszmarny Karolek” Franceski Simon w przekładzie Marii Makuch to chłopiec, który z każdego obiadu, rodzinnej wizyty i zadania domowego robi małą wojnę. Wydawca przeznacza książkę dla dzieci od 6 lat, a dorośli czasem się krzywią na zachowanie bohatera. Tymczasem dla wielu dzieci to pierwsza książka, przy której śmieją się na głos, czytając samodzielnie, a śmiech jest jednym z najlepszych powodów, by sięgnąć po następny tom.
Nie wolno też zapominać o komiksie. Dymek z dialogiem to krótki tekst, a obraz niesie resztę opowieści, więc dla początkującego czytelnika to bardzo zgrane połączenie. Przy „Kajku i Kokoszu” Janusza Christy kilka pokoleń polskich dzieci najpierw oglądało obrazki, potem czytało dymki, a w końcu znało na pamięć każdy żart Kokosza. Komiks nie jest gorszą lekturą. Bywa za to najkrótszą drogą do pierwszego „sam przeczytałem”.
Pierwsza powieść w rozdziałach
Przychodzi wreszcie dzień, w którym dziecko chce przeczytać coś grubszego. To duży krok, bo powieść wymaga pamiętania, co działo się wczoraj, i cierpliwości, by zaczekać na rozwiązanie. Najlepiej sprawdzają się wtedy książki z krótkimi, zamkniętymi rozdziałami, z których każdy jest osobną małą historią, a całość łączy wspólny bohater.
Wzorem takiej konstrukcji są „Dzieci z Bullerbyn” Astrid Lindgren w przekładzie Ireny Szuch-Wyszomirskiej. Każdy rozdział to jedno wydarzenie z życia szóstki dzieci ze szwedzkiej wioski: urodziny, nocowanie na sianie, pierwsze dni w szkole. Można przeczytać jeden i odłożyć książkę na tydzień, nic nie tracąc. Wydawca przeznacza ją dla dzieci od 6 lat, ale samodzielnie czytają ją zwykle trochę starsze, a sześciolatek chętniej jej słucha.
Z polskich książek warto pamiętać o „Karolci” Marii Krüger, opowieści o dziewczynce, która znajduje w szparze podłogi niebieski koralik spełniający życzenia, oraz o „Plastusiowym pamiętniku” Marii Kownackiej, gdzie o szkolnych dniach opowiada ludzik z plasteliny mieszkający w piórniku. Obie książki wydawcy przeznaczają dla dzieci od 7 do 9 lat. Plastuś ma tę przewagę, że jego świat to klasa i ławka, czyli dokładnie to, co pierwszoklasista zna z własnego doświadczenia.
Przy pierwszej powieści dobrze sprawdza się czytanie na zmianę: stronę czyta dorosły, stronę dziecko. Dziecko odpoczywa, słucha dobrze przeczytanego tekstu i nie traci wątku, a jednocześnie samo przeczytało połowę książki. Z czasem proporcje same się przesuwają.
Jak szukać według wieku czytelnika
W naszym katalogu książki dla dzieci znajdziesz w menu „Więcej” pod nazwą „Dla dzieci”. Po otwarciu listy w kolumnie „Kryteria” jest sekcja „Wiek czytelnika” z czterema przedziałami: „0 do 2 lat”, „3 do 5 lat”, „6 do 8 lat” i „9 do 10 lat”. Dla początkującego czytelnika najczęściej przyda się przedział od 6 do 8 lat, a dla dziecka, które czyta już płynnie, ten od 9 do 10.

Wiek podaje wydawca i często robi to w formie przedziału, na przykład „od 5 do 7 lat”. Taka książka pojawi się zarówno w przedziale od 3 do 5 lat, jak i od 6 do 8, bo pokazujemy ją wszędzie tam, gdzie jej przedział zachodzi na wybrany. Jeśli wydawca podał tylko dolną granicę, na przykład „od 6 lat”, traktujemy górną jako otwartą. Wybrany przedział pomija jednak książki, przy których wydawca wieku nie określił, a takich jest sporo wśród starszych wydań. Jeśli szukasz klasyki, zajrzyj też na pełną listę bez wybranego wieku.

Na karcie każdej książki wiek jest zapisany zdaniem pod linią z autorem, rokiem i wydawcą; przy „Dzieciach z Bullerbyn” brzmi ono „Książka dla dzieci, od 6 lat.”. Dzięki temu nie musisz szukać go w opisie wydawcy ani na tylnej okładce.
Kryteria, które pomagają przy pierwszym czytaniu
Sam wiek to dopiero początek. W kolumnie „Kryteria” możesz dołożyć temat, a jednym z tematów jest „Nauka czytania”. Uwaga: pod tym tematem są nie tylko opowiadania, ale też ćwiczenia, elementarze i karty pracy, więc najlepiej połączyć go z działem dla dzieci i przedziałem wieku. Na takiej liście, książek dla dzieci od 6 do 8 lat o nauce czytania, są właśnie tomy serii z poziomami i krótkie historyjki dla początkujących.

Książki dla dzieci oceniamy według osobnych kryteriów, a jednym z nich jest „Język na wiek”. To ocena, czy słownictwo i zdania pasują do wieku, dla którego książkę napisano. Pod nagłówkiem „Co chwalą czytelnicy” w kolumnie kryteriów wystarczy kliknąć tę pigułkę, a na liście zostaną książki, które czytelnicy chwalą za język dopasowany do wieku. W chwili pisania ta lista jest krótka, bo książki dla dzieci zebrały dotąd niewiele ocen szczegółowych, ale z każdą oceną rodzica czy nauczyciela staje się pewniejsza.
Przy pierwszym czytaniu przydaje się też porządek „Najnowsze wydania” pod nagłówkiem „Kolejność:”. Na górze listy znajdą się wtedy tytuły wznowione niedawno, które zwykle łatwiej kupić. Przed zakupem warto jeszcze obejrzeć w księgarni krój i wielkość liter, bo dla początkującego czytelnika mają ogromne znaczenie.
Gdy idzie opornie
Nie każde dziecko rzuca się na pierwszą książkę z zapałem. Jeśli czytanie idzie ciężko, najczęściej winna jest książka, a nie dziecko: za długa, za trudna albo po prostu o czymś, co go nie obchodzi. Warto wtedy zapytać, co lubi poza czytaniem. Piłkarz chętniej przeczyta krótką historię o meczu, miłośniczka koni o stajni, mały konstruktor o robotach. Wśród książek dla początkujących są i takie o piłce nożnej, jak „Gol!” Anny Paszkiewicz, i o kosmosie, jak „Misja: Kosmos” Roberta Trojanowskiego, więc jest z czego wybierać. Młodym kibicom przyda się też lista Powieści o piłce nożnej dla dzieci.
Nie warto też walczyć z powtarzaniem. Dziecko, które piąty raz czyta tę samą książeczkę, nie marnuje czasu. Czyta coraz płynniej, bo zna tekst, i właśnie ta płynność daje mu odwagę do sięgnięcia po coś nowego. Znajoma książka to dla początkującego czytelnika bezpieczna przystań.
I wreszcie: czytanie na głos nie powinno się kończyć tylko dlatego, że dziecko umie już czytać samo. Słuchając dłuższych, trudniejszych książek, poznaje nowe słowa i przekonuje się, że warto się trudzić, bo na końcu tej drogi czekają historie warte każdego wysiłku. Samodzielne czytanie i wspólne czytanie wieczorem mogą przez kilka lat iść obok siebie.
Pierwsza przeczytana samodzielnie książka bywa cienka i prosta. Nie ma to znaczenia. Liczy się chwila, w której dziecko zamyka ją, patrzy na okładkę i mówi: „przeczytałem całą”. Po to właśnie jest cała ta drabinka.
Redakcja Poleć mi KSIĄŻKĘ
Źródła
- Opis serii „Czytam sobie” (poziomy, liczba słów, wiek czytelników, współpraca z metodykami): Empik, seria Czytam sobie
- Historia powstania „The Cat in the Hat” Dr. Seussa, rok wydania i liczba słów: Wikipedia, The Cat in the Hat
- Cykl Arnolda Lobela o Żabku i Ropuchu, lata wydania i wyróżnienie Caldecotta: Wikipedia, Frog and Toad