Przejdź do treści
Poleć mi książkę

Jak wybrać książkę dla dziecka w wieku 3, 6 i 9 lat

Trzylatek słucha i ogląda, sześciolatek czeka na kolejny rozdział, dziewięciolatek czyta sam. Co sprawdzić w książce na każdym etapie i gdzie jej szukać.

Redakcja Poleć mi KSIĄŻKĘ 10 min czytania

Eric Carle przebił kartki swojej najsłynniejszej książki okrągłymi dziurkami. Głodna gąsienica przegryza się w poniedziałek przez jedno jabłko, we wtorek przez dwie gruszki, w środę przez trzy śliwki, a na końcu wychodzi z kokonu jako motyl. Trzylatek wkłada palec w każdą dziurkę, liczy owoce i bezbłędnie wyłapuje, gdy dorosły przeskoczy jedną stronę. W tej jednej scenie widać prawie wszystko, czego małe dziecko oczekuje od książki: rytmu, powtórzenia, obrazu i odrobiny zabawy.

Sześciolatek potrzebuje już czegoś innego, a dziewięciolatek jeszcze innego. Dlatego wybraliśmy trzy momenty, na których dobrze widać kolejne etapy rozwoju czytelniczego: trzy lata, kiedy dziecko głównie słucha i ogląda; sześć lat, kiedy czeka na dłuższe historie i zaczyna rozpoznawać litery; dziewięć lat, kiedy coraz częściej czyta samodzielnie. Przy każdym podajemy, co sprawdzić w książce, i kilka tytułów, które od lat dobrze przyjmują się w polskich domach.

Wiek to wskazówka, a nie granica

Wiek podany na okładce albo w opisie książki określa wydawca i jest to przybliżenie. Dzieci w tym samym wieku bardzo się od siebie różnią: jeden sześciolatek słucha z zapartym tchem powieści w rozdziałach, inny potrzebuje jeszcze obrazka na każdej stronie. Obie sytuacje są zupełnie zwyczajne i żadna nie wymaga poprawiania.

Najlepiej więc traktować wiek jako punkt wyjścia, a potem obserwować dziecko. Czy wraca do książki samo? Czy prosi o kolejny rozdział? Czy przerywa, bo nie rozumie słów? Z takich drobnych sygnałów dowiesz się więcej niż z jakiejkolwiek liczby na okładce. Jeśli dziecko kocha książkę „dla młodszych”, nie trzeba mu jej odbierać; jeśli sięga po starsze, wystarczy czuwać nad treścią.

Trzeba też pamiętać, że dziecko może słuchać książek znacznie trudniejszych niż te, które przeczyta samo. Rozumienie ze słuchu długo pozostaje o kilka lat przed samodzielnym czytaniem, więc książkę „od dziewięciu lat” często z powodzeniem czyta się na głos sześciolatkowi.

Trzylatek: rytm, powtórzenie, obraz

Trzylatek nie czyta, ale „czyta” obrazki, powtarza znane fragmenty i protestuje, gdy dorosły pominie choć jedno zdanie. Najlepiej przyjmują się u niego książki z krótkim tekstem, wyraźnym rytmem i powtarzalną konstrukcją, w których obraz niesie co najmniej połowę opowieści.

„Bardzo głodna gąsienica”, od której zaczęliśmy, wyszła w 1969 roku i ukazała się w ponad siedemdziesięciu językach, a po polsku czytamy ją w przekładzie Ernesta Brylla. Dziecko przy okazji liczy i poznaje dni tygodnia, choć nikt tu niczego nie wykłada. Podobnie działa „Gruffalo” Julii Donaldson z ilustracjami Axela Schefflera, w przekładzie Michała Rusinka: sprytna myszka wymyśla potwora, żeby odstraszyć lisa, sowę i węża, a potem spotyka go naprawdę. Książka wyszła w 1999 roku, dostała brytyjską nagrodę Nestlé Smarties Book Prize i przełożono ją na ponad sto języków. Rymowany tekst szybko zamienia się we wspólną zabawę, bo dziecko dopowiada końcówki wersów, zanim dorosły zdąży je przeczytać.

Z polskich książek ogromną popularność zdobyły serie o codziennych sytuacjach. „Kicia Kocia” Anity Głowińskiej to prosty świat małej kotki, która idzie do przedszkola albo jedzie na plażę, a przygody „Pucia” Marty Galewskiej-Kustry, ilustrowane przez Joannę Kłos, łączą historyjki z zabawami ćwiczącymi mowę. Takie książki pomagają oswoić nowe sytuacje: wizyta u lekarza budzi mniej lęku, gdy wcześniej przeżył ją ulubiony bohater, a Pucio ma nawet osobny tom o takiej wizycie. Historie o pierwszych dniach w przedszkolu zbiera lista Książki o przedszkolu.

Co sprawdzić w książce dla trzylatka

Kilka cech, na które dobrze jest zwrócić uwagę w księgarni albo w bibliotece:

  • Długość tekstu na stronie. Dwa, trzy zdania to dobra miara. Dłuższe fragmenty trzylatek wytrzyma, jeśli obraz jest wystarczająco ciekawy.
  • Czytelność ilustracji. Dziecko powinno bez trudu rozpoznać, co jest na obrazku. Wielowarstwowe, bardzo bogate ilustracje zachwycają dorosłych, ale małe dzieci gubią się w szczegółach.
  • Powtórzenia i rytm. Refren albo zdanie, które wraca na każdej stronie, pozwala dziecku włączyć się w czytanie.
  • Wytrzymałość. Trzylatek ogląda książkę samodzielnie, więc grube kartonowe strony i solidna oprawa mają znaczenie praktyczne.
  • Temat bliski życiu. Przedszkole, rodzeństwo, kąpiel, zwierzęta, pierwsze emocje: to, co dziecko zna z własnego dnia, budzi największe zainteresowanie.

Krótki tekst nie oznacza przy tym małej porcji języka. Zespół Jessiki Logan z Uniwersytetu Stanowego Ohio policzył w 2019 roku słowa w popularnych książkach dla najmłodszych: kartonowa książeczka miała ich średnio 140, książka obrazkowa 228. Z wyliczeń badaczy wynika, że dziecko, któremu codziennie czyta się jedną książkę, do piątych urodzin usłyszy z nich blisko 300 tysięcy słów, a dziecko, któremu nie czyta się wcale, niecałe 5 tysięcy. Przy pięciu książkach dziennie różnica przekracza milion.

Sześciolatek: pierwsze dłuższe historie

Sześciolatek jest na progu szkoły. Coraz lepiej rozpoznaje litery, czasem składa pierwsze wyrazy, ale przede wszystkim chce słuchać dłuższych historii. To dobry moment na książki w rozdziałach, czytane wieczorem po kawałku, z zawieszoną akcją, na której ciąg dalszy czeka się do jutra.

Wiele rodzin zaczyna od „Kubusia Puchatka” A.A. Milne’a, książki, która bawi dzieci przygodami misia o bardzo małym rozumku, a dorosłych dowcipem i ciepłem. Pierwsze wydanie ukazało się w Londynie 14 października 1926 roku, a po polsku najczęściej czytamy ją w przekładzie Ireny Tuwim z 1938 roku. Kto ma ochotę na porównanie, znajdzie też przekład Moniki Adamczyk-Garbowskiej z 1986 roku pod tytułem „Fredzia Phi-Phi”. Bohaterowie wzięli się prosto z pokoju dziecięcego: pierwowzorem Krzysia był syn autora, Christopher Robin, a Kubuś i jego przyjaciele noszą imiona jego pluszowych zabawek, które dziś można oglądać w Nowojorskiej Bibliotece Publicznej. Krótkie, zamknięte rozdziały są w sam raz na dobranoc.

Podobnie działa „Mikołajek” René Goscinnego z rysunkami Jean-Jacques’a Sempégo: zabawne opowiadania o chłopcu i jego kolegach, w których dziecko rozpoznaje szkolne i podwórkowe sytuacje, a rodzic śmieje się z tego, czego dziecko jeszcze nie dostrzega. Pierwsze opowiadanie, „Jajo wielkanocne”, ukazało się 29 marca 1959 roku we francuskiej gazecie „Sud-Ouest Dimanche”, a polscy czytelnicy poznali Mikołajka w 1964 roku, w przekładzie Toli Markuszewicz i Elżbiety Staniszkis. Tłumaczki oddały chłopięcą, potoczną mowę narratora, więc tekst brzmi na głos tak, jakby opowiadał go kolega z klasy. Z polskich książek dobrze sięgnąć po serię „Basia” Zofii Staneckiej z ilustracjami Marianny Oklejak, o rezolutnej dziewczynce, jej rodzinie i codziennych kłopotach, oraz po „Pana Kuleczkę” Wojciecha Widłaka, cykl krótkich, mądrych opowieści o panu, który opiekuje się psem Pypciem, kaczką Katastrofą i muchą Bzyk-Bzyk. Widłak ma rzadki dar rozmawiania z dzieckiem o ważnych sprawach bez cienia pouczania.

Na co zwrócić uwagę u sześciolatka

Przy sześciolatku najlepiej szukać książek, które łączą dwie rzeczy: dłuższą fabułę do słuchania i fragmenty, które dziecko może spróbować przeczytać samo. Duża czcionka, krótkie zdania w podpisach pod ilustracjami i podział na rozdziały ułatwiają pierwsze próby samodzielnego czytania.

Ważny jest też humor. Sześciolatek uwielbia sytuacje absurdalne, zabawne pomyłki i bohaterów, którzy psocą. Książka, przy której dziecko się śmieje, ma znacznie większą szansę zostać ulubioną niż książka „pożyteczna”. Humor jest zresztą jednym z kryteriów, za które czytelnicy oceniają u nas książki dla dzieci, więc łatwo znaleźć te, przy których inni rodzice słyszeli najwięcej śmiechu.

Dziewięciolatek: czytanie na własną rękę

Dziewięciolatek zwykle czyta już samodzielnie, choć tempo i chęci bywają bardzo różne. Na tym etapie często rozstrzyga się, czy dziecko polubi czytanie na dłużej. Kluczowe są dwie rzeczy: książka musi wciągać, a jej poziom trudności nie może przytłaczać.

Bardzo dobrze sprawdzają się w tym wieku serie detektywistyczne. „Biuro Detektywistyczne Lassego i Mai” Martina Widmarka, w przekładzie Barbary Gawryluk i z ilustracjami Heleny Willis, to krótkie zagadki kryminalne z małego szwedzkiego miasteczka Valleby, w których dziecko może samo szukać wskazówek. Polskim odpowiednikiem jest „Detektyw Pozytywka” Grzegorza Kasdepkego, z zagadkami do rozwiązania w trakcie lektury. Takie książki dają satysfakcję z ukończenia całego tomu, a kolejny tom serii czeka już na półce. Więcej zagadek dla młodszych czytelników jest na liście Kryminały dla dzieci.

Dziewięciolatki chętnie sięgają też po fantazję z dreszczykiem. „Akademia pana Kleksa” Jana Brzechwy, wydana w 1946 roku, od dziesięcioleci zabiera dzieci do szkoły, w której uczy się kleksografii, przędzenia liter i leczenia chorych sprzętów, a „Charlie i fabryka czekolady” Roalda Dahla łączy humor z odrobiną okrucieństwa, za które dzieci kochają tego autora. Dahl wydał ją w 1964 roku, a pomysł zawdzięczał między innymi szkolnym latom w Repton, gdzie firma Cadbury przysyłała uczniom paczki z nowymi czekoladkami do oceny. Dziewięciolatek, który sam chętnie wystawiłby noty słodyczom, łatwo stanie po stronie Charliego. Obie książki są dłuższe, ale ich rozdziały czyta się szybko.

Czytanie na głos nie kończy się z nauką czytania

Jedna z najczęstszych pomyłek rodziców polega na tym, że gdy dziecko nauczy się czytać, przestają czytać mu na głos. Tymczasem wspólne czytanie ma wartość na każdym etapie. Fundacja ABCXXI, która od 2001 roku prowadzi kampanię „Cała Polska czyta dzieciom”, zachęca do czytania dziecku codziennie przez 20 minut i podkreśla, że chodzi o czytanie dla przyjemności, jako sposób spędzania czasu razem, a nie o lekcję. Fundacja prowadzi też Złotą Listę, czyli wykaz polecanych książek podzielonych na kategorie wiekowe.

Podobnie wypowiadają się lekarze. Amerykańska Akademia Pediatrii w stanowisku z 2014 roku uznała promocję czytania za istotną część podstawowej opieki pediatrycznej i zaleciła lekarzom zachęcanie rodziców do czytania dzieciom od niemowlęctwa. W uaktualnionym stanowisku z grudnia 2024 roku zaleca wspólne czytanie od urodzenia co najmniej do końca zerówki. Dziewięciolatek, który sam czyta „Lassego i Maję”, nadal może słuchać wieczorem dłuższych powieści, z bogatszym językiem, niż jest w stanie przeczytać samodzielnie.

Jak szukać książek według wieku w Poleć mi KSIĄŻKĘ

W naszym serwisie książki dla dzieci zebrane są na stronie Dla dzieci, którą otworzysz z menu „Więcej”. W kolumnie „Kryteria”, w sekcji „Wiek czytelnika”, są cztery przedziały: „0 do 2 lat”, „3 do 5 lat”, „6 do 8 lat” i „9 do 10 lat”, a przy każdym liczba książek. Dla trzylatka wystarczy więc kliknąć 3 do 5 lat, dla sześciolatka 6 do 8 lat, a dla dziewięciolatka 9 do 10 lat.

Lista książek dla dzieci od 3 do 5 lat z zaznaczonym przedziałem w sekcji Wiek czytelnika
Książki dla dzieci w wieku od 3 do 5 lat: przedział wybiera się jednym kliknięciem w kolumnie kryteriów.

Wiek czytelnika podaje wydawca, a przy wielu książkach, zwłaszcza przy starszych wydaniach, tej informacji po prostu nie ma. Po kliknięciu przedziału na liście zostają wyłącznie książki, przy których wiek jest znany, więc jeśli wydaje się krótka, zajrzyj także na pełną listę dla dzieci, bez przedziału.

Na karcie książki wiek zajmuje jedno krótkie zdanie pod linią z autorem, rokiem i wydawcą; na karcie „Kubusia Puchatka” przeczytasz: „Książka dla dzieci, od 6 lat.”. Przy książkach dla dzieci czytelnicy, którzy je przeczytali, odpowiadają też na dwa pytania: „Dla dziecka w jakim wieku jest ta książka?” i „Czy to dobra książka do czytania dziecku na głos?”. Wyniki widzi każdy, gdy pytanie zbierze co najmniej pięć odpowiedzi, a sam odpowiadający od razu. To cenne uzupełnienie danych wydawcy, bo pochodzi od rodziców, którzy sprawdzili książkę w praktyce.

Nagłówek karty Kubusia Puchatka z okładką i zdaniem Książka dla dzieci, od 6 lat
Na karcie książki wiek czytelnika jest podany jednym zdaniem pod linią z autorem, rokiem i wydawcą.

Książki dla dzieci oceniamy też według własnych kryteriów. Oprócz fabuły i stylu czytelnicy wystawiają noty między innymi za „Język na wiek”, „Humor”, „Ilustracje”, „Wciąga” i „Zapada w pamięć”. Jeśli dla twojego dziecka najważniejsze są obrazki, kliknij w kolumnie kryteriów pigułkę „Ilustracje”, a jeśli ma się śmiać, pigułkę „Humor”. Przydają się też gotowe listy tematyczne, na przykład Wiersze o zwierzętach dla dzieci czy Powieści przygodowe dla dzieci.

Gdy dziecko wyprzedza albo nie dogania wieku

Na koniec o sytuacjach, które martwią rodziców najbardziej. Dziecko, które czyta „za trudne” książki, zwykle nie potrzebuje hamowania, tylko towarzystwa: dobrze jest czytać to samo i rozmawiać o tym, co mogło być niezrozumiałe albo przykre. Dziecko, które nie chce czytać samo, zwykle nie potrzebuje presji, tylko lepszej książki: krótszej, zabawniejszej, z ulubionym tematem, nawet jeśli to piąty tom o dinozaurach.

Najważniejsze, by czytanie kojarzyło się z przyjemnością, a nie z obowiązkiem. Rozdział przeczytany razem przed snem, książka z biblioteki wybrana samodzielnie, seria, na której kolejny tom czeka się z niecierpliwością: z takich doświadczeń wyrastają dorośli czytelnicy. Wiek na okładce pomaga zacząć poszukiwania, ale dalszą drogę wskaże samo dziecko.

Redakcja Poleć mi KSIĄŻKĘ

Źródła

  • „The Very Hungry Caterpillar” Erica Carle’a, rok wydania i liczba przekładów: Wikipedia
  • „The Gruffalo” Julii Donaldson, rok wydania, Nestlé Smarties Book Prize, liczba przekładów: Wikipedia
  • „Kubuś Puchatek”, data pierwszego wydania i polskie przekłady: Wikipedia
  • „Mikołajek”, pierwsze opowiadanie i polski przekład: Wikipedia
  • „Akademia pana Kleksa”, rok wydania i przedmioty w Akademii: Wikipedia
  • „Charlie and the Chocolate Factory” Roalda Dahla, rok wydania i inspiracja ze szkoły w Repton: Wikipedia
  • Badanie zespołu Jessiki Logan o liczbie słów w książkach dla dzieci (Journal of Developmental and Behavioral Pediatrics, 2019): Ohio State News
  • Fundacja ABCXXI, kampania „Cała Polska czyta dzieciom”, zalecenie 20 minut dziennie i Złota Lista: calapolskaczytadzieciom.pl, Wikipedia, All of Poland Reads to Kids
  • P. C. High, P. Klass, „Literacy Promotion: An Essential Component of Primary Care Pediatric Practice”, Pediatrics 134 (2), 2014: PubMed
  • Stanowisko Amerykańskiej Akademii Pediatrii z grudnia 2024 roku: American Academy of Pediatrics
  • Seria o Lassem i Mai, przekład i wydawca: Noc Bibliotek 2025

Dyskusje

O tym artykule nikt jeszcze nie rozmawia.

Czytaj także

Wszystkie artykuły