Książki na jesienne wieczory

W ostatnią niedzielę października przestawiamy zegarki o godzinę do tyłu i nagle okazuje się, że po pracy jest już ciemno. Tak stanowi unijna dyrektywa o czasie letnim z 2000 roku: czas letni kończy się w całej Unii Europejskiej tego samego dnia. Dla jednych to najsmutniejszy moment roku, dla czytelników raczej obietnica. Długie wieczory, herbata, koc i książka, która nie musi konkurować ze słońcem za oknem.

Jesień nie jest gatunkiem literackim, a mimo to niejeden czytelnik sięga w listopadzie po inne książki niż w lipcu. Wybieramy tytuły grubsze, wolniejsze, z wyraźnym klimatem: mglistym, melancholijnym, czasem niepokojącym. Zebraliśmy kilkanaście tytułów, które dobrze znoszą jesienną aurę, ułożonych według nastroju, a na końcu podpowiadamy, jak znaleźć kolejne w naszym serwisie.

Jesień w tytule i w treści

Najprostszy trop to książki, w których jesień jest wprost obecna. W polskiej literaturze najsłynniejsza jesień otwiera „Chłopów” Władysława Reymonta: pierwszy tom tetralogii, nagrodzonej w 1924 roku Literacką Nagrodą Nobla, nosi tytuł „Jesień”. Rytm życia w Lipcach wyznaczają w nim orka, wykopki, deszcze i pierwsze przymrozki, a przyroda jest pełnoprawnym bohaterem. Kto pamięta „Chłopów” z lekcji jako obowiązek, może się zdziwić, jak dobrze czyta się ich po latach, w odpowiedniej porze roku.

Zupełnie inna jesień czeka w „Jesieni zapomnianych” Anny Kańtoch, trzeciej części kryminalnego cyklu o Krystynie Lesińskiej. Akcja zaczyna się w październiku 1966 roku, a autorka, laureatka Nagrody Wielkiego Kalibru za pierwszy tom, łączy zagadkę z gęstym obrazem PRL. Cykl ma tytuły ułożone według pór roku, od „Wiosny zaginionych” po „Zimę pożegnanych”, więc jesienny tom można potraktować jako zaproszenie do całej serii.

Dla najmłodszych i dla dorosłych, którzy nie wstydzą się Muminków, jest „Dolina Muminków w listopadzie” Tove Jansson, ostatnia część cyklu, wydana w oryginale w 1970 roku, a po polsku w przekładzie Teresy Chłapowskiej. Muminków w niej nie ma: do pustego domu w dolinie zjeżdżają ich znajomi, każdy ze swoją tęsknotą, i czekają. To jedna z najbardziej jesiennych książek, jakie napisano, cicha i mądra, czytana przez dorosłych zupełnie inaczej niż przez dzieci.

Gotycki dreszcz przy zapalonej lampie

Jesień sprzyja opowieściom, w których coś czai się w cieniu. Klasyką gatunku jest „Rebeka” Daphne du Maurier z 1938 roku. Młoda, bezimienna narratorka wychodzi za bogatego wdowca i przyjeżdża do jego posiadłości Manderley, w której wszystko, od sypialni po służbę, nosi ślady pierwszej żony. Napięcie rośnie powoli, z rozdziału na rozdział, a mgła nad kornwalijskim wybrzeżem współtworzy nastrój.

Bardziej niepokojąca jest powieść „Zawsze mieszkałyśmy w zamku” Shirley Jackson, w polskim przekładzie Ewy Horodyskiej. Dwie siostry i ich stryj żyją w odosobnionym domu, otoczeni wrogością mieszkańców pobliskiej wsi, a czytelnik długo nie wie, co właściwie wydarzyło się w tej rodzinie przed laty. Książka jest krótka, ale zostaje w głowie na długo.

Najbardziej październikowa z jesiennych powieści to „Jakiś potwór tu nadchodzi” Raya Bradbury’ego, wydana po polsku w przekładzie Pauliny Braiter-Ziemkiewicz. Do małego amerykańskiego miasteczka przyjeżdża pod koniec października wędrowne wesołe miasteczko, a dwaj chłopcy odkrywają, że jego karuzela potrafi więcej, niż powinna. To opowieść o dorastaniu, strachu i ojcostwie, napisana językiem, który samą swoją melodią buduje jesienny nastrój.

Mgła na wrzosowiskach: klasyka kryminału

Jesień i kryminał to para dobrana od zawsze. Wzorcowym przykładem jest „Pies Baskerville’ów” Arthura Conana Doyle’a z 1902 roku: Sherlock Holmes i doktor Watson badają legendę o upiornym psie, który od pokoleń prześladuje ród Baskerville’ów, a akcja przenosi się z Londynu na mgliste wrzosowiska Dartmoor. To jedna z tych książek, w których pogoda jest współsprawcą. Mgła zasłania ślady, bagna wciągają nieostrożnych, a każdy odgłos w nocy może być wyciem bestii.

Jeszcze starszą propozycją jest „Kobieta w bieli” Wilkiego Collinsa, powieść drukowana w odcinkach w latach 1859 i 1860, uważana za jeden z pierwszych angielskich kryminałów. Zaczyna się od nocnego spotkania na pustej drodze z tajemniczą kobietą w białej sukni, a potem rozwija w zawiłą intrygę o tożsamości, dziedzictwie i zamkniętym zakładzie dla obłąkanych. Opowiadają ją kolejno różni bohaterowie, co samo w sobie jest przyjemnością dla czytelnika lubiącego układać puzzle.

Obie książki są przy tym dowodem, że klasyka nie musi być ciężka. Czyta się je jednym tchem, a jesienny wieczór jest dla nich naturalnym tłem.

Mgła nad kampusem

Wśród czytelników od lat krąży określenie „dark academia”, którym opisuje się powieści o elitarnych uczelniach, starych bibliotekach i tajemnicach skrywanych przez grupę studentów. Pierwowzorem całego nurtu jest „Tajemna historia” Donny Tartt z 1992 roku, wydana po polsku przez Znak w przekładzie Jerzego Kozłowskiego. Narrator, student z Kalifornii, trafia do małego college’u w Vermont i do zamkniętej grupy studentów greki, a już w prologu wiadomo, że jeden z nich zginie z rąk przyjaciół.

To książka gruba i niespieszna, idealna na kilka listopadowych tygodni. Nie jest kryminałem w zwykłym sensie, bo sprawców znamy od początku; pytanie brzmi raczej, jak do tego doszło i jak bohaterowie z tym żyją. Kto ją pokocha, zwykle chce więcej podobnych historii, i dla takich czytelników przydaje się wyszukiwanie po tematach, o którym piszemy niżej.

Melancholia i podsumowania

Jesień to także pora podsumowań, a w literaturze ma swój odpowiednik w opowieściach o schyłku życia. „Okruchy dnia” Kazuo Ishiguro, nagrodzone Bookerem w 1989 roku, to monolog starzejącego się kamerdynera, który wyrusza w podróż samochodem przez angielską prowincję i wspomina lata służby. Pod powierzchnią uprzejmych zdań kryje się historia straconych szans, a książka zyskuje z każdym kolejnym czytaniem. Ishiguro otrzymał w 2017 roku Literacką Nagrodę Nobla.

Polskim odpowiednikiem takiej lektury może być „Traktat o łuskaniu fasoli” Wiesława Myśliwskiego, nagrodzony Nagrodą Literacką Nike w 2007 roku. Mężczyzna, który pilnuje domków letniskowych nad jeziorem po sezonie, opowiada przybyszowi swoje życie, a opowieść płynie wolno, z dygresjami i powrotami. To książka do czytania po kilkanaście stron wieczorem, bez pośpiechu, najlepiej wtedy, gdy za oknem pada.

Las, liście i drzewa: jesień w literaturze faktu

Jesień to dobry moment także dla literatury faktu o przyrodzie. „Sekretne życie drzew” Petera Wohllebena, niemieckiego leśnika, opisuje las jako wspólnotę, w której drzewa wymieniają się substancjami odżywczymi i reagują na zagrożenia. Część stwierdzeń autora spotkała się z krytyką naukowców, ale po jej lekturze chętniej wychodzi się na jesienne spacery i inaczej patrzy na to, co dzieje się z liśćmi i dlaczego opadają.

Ten rodzaj lektury ma jesienią szczególną zaletę: łatwo go dawkować. Rozdział wieczorem, spacer w weekend i nagle znajomy park wygląda inaczej. W naszym serwisie książki o przyrodzie znajdziesz, wpisując na stronie Tematy słowa takie jak „las”, „drzewa” albo „przyroda”; w podpowiedziach zobaczysz tematy, które naprawdę są w katalogu.

Wiersze na krótkie dni

Jeśli nie masz siły na grubą powieść, sięgnij po poezję. Jesień ma w polskiej liryce bogatą reprezentację, od „Deszczu jesiennego” Leopolda Staffa, z jego monotonnym, padającym rytmem, po wiersze współczesne. Tomik wierszy można czytać po jednym utworze dziennie, a jesienne wieczory są do tego wyjątkowo odpowiednie.

Najsłynniejszy jesienny wiersz angielski powstał po zwykłym spacerze.

Najsłynniejszy jesienny wiersz angielski powstał po zwykłym spacerze. 19 września 1819 roku John Keats szedł wzdłuż rzeki Itchen pod Winchesterem, zachwycił się ciepłem ścierniska w popołudniowym świetle i jeszcze tego samego dnia napisał odę „To Autumn”, wydaną rok później. Jesień jest w niej porą dojrzałości i obfitości, a nie smutku, co bywa miłą odmianą po listopadowych elegiach.

Warto też wrócić do poetów, których zna się ze szkoły, ale czytało pod przymusem. Wiersz przeczytany samemu, w ciszy, bez konieczności analizy środków stylistycznych, brzmi często zupełnie inaczej niż ten sam wiersz omawiany na lekcji.

Zaduszki i duchy: jesień z dreszczykiem

Przełom października i listopada to w polskim kalendarzu czas wspominania zmarłych, a literatura ma na tę porę własną klasykę. Druga część „Dziadów” Adama Mickiewicza, wydana w 1823 roku w drugim tomie „Poezji”, przenosi czytelnika na ludowy obrzęd odprawiany nocą w kaplicy. Prowadzący go Guślarz przywołuje kolejno duchy: dwoje dzieci, Józia i Rózię, widmo okrutnego Złego Pana i pasterkę Zosię, która za życia nie pokochała nikogo. Utwór jest krótki, czyta się go w jeden wieczór, a po latach od szkolnej lektury zaskakuje surową, ludową grozą.

Kto woli angielskie dreszcze z zagadką, może sięgnąć po „Wigilię Wszystkich Świętych” Agathy Christie z 1969 roku. Podczas przyjęcia z okazji Halloween trzynastoletnia Joyce chwali się, że kiedyś widziała morderstwo, a wkrótce potem ginie utopiona w misce, w której dzieci łowiły zębami jabłka. Śledztwo prowadzi Herkules Poirot, wezwany przez swoją przyjaciółkę, autorkę kryminałów Ariadnę Oliver. To rzadki przypadek kryminału, który dzieje się dokładnie w porze roku, w której najchętniej się go czyta.

Gdy oczy są zmęczone: słuchanie i biblioteka

Jesienią, przy krótkim dniu i zmęczonych po pracy oczach, wiele osób wybiera książki do słuchania. Audiobook dobrze sprawdza się przy długich, spokojnych powieściach w rodzaju „Traktatu o łuskaniu fasoli”, które same z siebie mają formę opowieści snutej na głos. Słucha się ich w drodze do pracy, przy gotowaniu albo na spacerze w parku, gdy szkoda dnia na siedzenie w domu.

Do biblioteki zagląda zresztą coraz więcej czytelników. Według raportu Biblioteki Narodowej o czytelnictwie w 2025 roku biblioteki publiczne były jedynym źródłem książek, którego znaczenie wzrosło: wskazało je 19 procent czytelników wobec 15 procent rok wcześniej, po raz pierwszy więcej niż przed pandemią. Odsetek osób, które same kupowały książki, spadł w tym czasie z 50 do 43 procent. Warto więc zapytać w swojej bibliotece o nowości, a także o dostęp do e-booków i audiobooków. Jesienna lista lektur nie musi oznaczać wydatków.

Jak znaleźć własne jesienne książki

Lista powyżej to tylko początek, bo „jesienność” każdy rozumie po swojemu. Dla jednych to mgła i tajemnica, dla innych melancholia, dla jeszcze innych przytulność i spokój. W Poleć mi KSIĄŻKĘ możesz przełożyć ten nastrój na kryteria.

Pierwszy sposób to tematy. W kolumnie kryteriów na stronie Znajdź książkę jest pole z pytaniem „Szukasz działu, gatunku albo tematu?”. Wpisz w nie słowo, które kojarzy ci się z jesienią, na przykład „tajemnica”, „dom”, „wspomnienia” albo „wieś”, i wybierz pasujący temat z podpowiedzi. Wybrany temat można połączyć z gatunkiem, na przykład z powieścią albo kryminałem, i od razu zobaczyć, ile książek spełnia oba warunki.

Drugi sposób to ocena szczegółowa za klimat. Przy powieściach czytelnicy wystawiają osobną notę za cechę „Klimat”. Wystarczy w części „Co chwalą czytelnicy” kliknąć pigułkę „Klimat”, by na liście zostały powieści, które czytelnicy ocenili za klimat szczególnie wysoko. To prawdopodobnie najlepszy filtr na jesienne lektury, bo klimat jest dokładnie tym, czego szukamy w listopadzie.

Trzeci sposób to gotowe zestawienia. Nasze listy tematyczne obejmują między innymi Powieści o duchach i Powieści obyczajowe o rodzinnych tajemnicach z akcją w Polsce, a zestawienia czytelników to listy układane przez innych użytkowników serwisu, często właśnie pod konkretną porę roku albo nastrój.

Jeśli masz konto, możesz zaznaczyć lubiane tematy wśród swoich upodobań, a uwzględnimy je w propozycjach Dla ciebie. Książki, na które przyjdzie pora później, odłóż na półkę „Do przeczytania” z menu „Moja półka”: jesień jest długa, a zima jeszcze dłuższa.

Jesienna ściąga

Na koniec krótkie zestawienie według nastroju, dla tych, którzy chcą wybrać od razu:

• Na wieś i przyrodę: „Chłopi. Jesień” Władysława Reymonta, „Sekretne życie drzew” Petera Wohllebena.
• Na dreszcz: „Dziady. Część II” Adama Mickiewicza, „Rebeka” Daphne du Maurier, „Zawsze mieszkałyśmy w zamku” Shirley Jackson, „Jakiś potwór tu nadchodzi” Raya Bradbury’ego.
• Na zagadkę: „Wigilia Wszystkich Świętych” Agathy Christie, „Jesień zapomnianych” Anny Kańtoch, „Pies Baskerville’ów” Arthura Conana Doyle’a, „Kobieta w bieli” Wilkiego Collinsa.
• Na długie tygodnie: „Tajemna historia” Donny Tartt.
• Na zadumę: „Okruchy dnia” Kazuo Ishiguro, „Traktat o łuskaniu fasoli” Wiesława Myśliwskiego.
• Na wieczór z dzieckiem albo bez: „Dolina Muminków w listopadzie” Tove Jansson.

Niech jesień będzie porą, w której wreszcie jest czas na książki odkładane przez całe lato.

Redakcja Poleć mi KSIĄŻKĘ

Źródła

• Dyrektywa 2000/84/WE w sprawie uregulowań dotyczących czasu letniego: EUR-Lex
• Literacka Nagroda Nobla 1924 (Władysław Reymont) i 2017 (Kazuo Ishiguro): nobelprize.org, 1924, nobelprize.org, 2017
• Nagroda Literacka Nike, laureaci: Wikipedia
• Anna Kańtoch, cykl o Krystynie Lesińskiej i Nagroda Wielkiego Kalibru: Instytut Książki, wroclaw.pl
• Biblioteka Narodowa o czytelnictwie w 2025 roku, omówienie PAP: pap.pl, xyz.pl
• John Keats, „To Autumn” (19 września 1819, spacer nad Itchen): Wikipedia
• Adam Mickiewicz, „Dziady. Część II” (1823): Wikipedia
• Agatha Christie, „Hallowe’en Party” (1969), polskie wydanie „Wigilia Wszystkich Świętych”: Wikipedia
• Peter Wohlleben, „The Hidden Life of Trees”, przyjęcie i krytyka: Wikipedia
• The Booker Prize 1989, „The Remains of the Day”: thebookerprizes.com