Przejdź do treści
Poleć mi książkę

Cykle i serie: w jakiej kolejności czytać, żeby się nie pogubić

Czym cykl różni się od serii wydawniczej, gdzie znaleźć numer tomu i kiedy kolejność naprawdę ma znaczenie. Na przykładzie Tomka Wilmowskiego i Holmesa.

Redakcja Poleć mi KSIĄŻKĘ 10 min czytania

Na okładce „Tomka na tropach Yeti” jest tytuł, nazwisko Szklarskiego i zwykle ani śladu numeru, a przecież to już czwarta wyprawa bohatera. Kto zacznie od tej książki, trafi w sam środek opowieści: Tomek ma za sobą Australię, Afrykę i Amerykę Północną, a ludzie, z którymi rusza w Himalaje, to starzy znajomi z poprzednich tomów. Da się tak czytać, tylko po co, skoro trzy wcześniejsze wyprawy można wypożyczyć z tej samej półki.

Z cyklami bywa jak z serialem włączonym w czwartym odcinku: czasem nic się nie traci, a czasem przepada najlepszy zwrot akcji. Poniżej zbieramy kilka prostych zasad. Podpowiadamy, jak odróżnić cykl od serii wydawniczej, gdzie szukać numeru tomu i kiedy kolejność ma zasadnicze znaczenie, a kiedy można ją spokojnie zlekceważyć.

Cykl to nie to samo co seria wydawnicza

W księgarniach oba słowa mieszają się bez przerwy, choć oznaczają dwie zupełnie różne rzeczy. Na naszej stronie Cykle i serie rozdzielamy je od pierwszej linijki. Cykl to jedna opowieść w kilku tomach, zwykle jednego autora: ci sami bohaterowie, ciągnące się wątki, świat, który rośnie z każdą książką. Seria wydawnicza to linia jednej oficyny, czyli różni autorzy pod wspólną nazwą, ze wspólną szatą graficzną i często w jednym gatunku.

Dobrym przykładem tej drugiej jest Seria z Jamnikiem, kryminalna seria Czytelnika. Obok polskich autorów są w niej Szwedzi, Anglicy, Amerykanie, Czesi i Węgrzy, a nawet Belg Georges Simenon z „Pomyłką Maigreta”. Te książki łączą logo na okładce i upodobanie wydawcy do zagadek, a nie wspólna fabuła. Dlatego na stronie każdej serii wydawniczej piszemy wprost: „To seria wydawnicza niezależnych książek: każdą można czytać osobno.”

Strona serii wydawniczej Czarna Seria ze zdaniem o niezależnych książkach, pigułkami kolejności i pierwszymi okładkami
Czarna Seria: książki różnych autorów pod wspólną nazwą wydawcy; każdą można czytać osobno.

W praktyce oba porządki się przenikają. Powieść z cyklu o komisarzu może trafić do serii wydawniczej obok książek, z którymi nie łączy jej nic poza okładką. Przy wyborze kolejności liczy się jednak wyłącznie cykl. Numer na grzbiecie książki z serii wydawniczej oznacza zwykle tylko miejsce w planie wydawcy, a nie w opowieści. Kto kupuje w kiosku kolekcję numerowaną od 1 do 50, może sięgać po tomy w dowolnym porządku i nic na tym nie straci.

W połowie października 2026 roku w katalogu było ponad osiem tysięcy cykli i prawie tyle samo serii wydawniczych. Listę zawęzisz tak jak listę książek: według gatunku, tematu i odbiorcy. Możesz też zostawić tylko te serie, w których choć jeden tom jest wciąż wydawany. To pole, Tylko wciąż wydawane, przydaje się szczególnie przy dłuższych cyklach, bo trudno o większe rozczarowanie niż zakochać się w trzecim tomie i odkryć, że czwarty dawno zniknął z księgarń.

Gdzie szukać numeru tomu

Wydawcy różnie podchodzą do numeracji. Jedni drukują „tom 4” na okładce dużą czcionką, inni chowają numer na stronie redakcyjnej, a jeszcze inni pomijają go całkiem i zostawiają czytelnika z domysłami. Przy wznowieniach zmieniają się czasem także tytuły. Drugi tom przygód Tomka wyszedł pierwotnie jako „Przygody Tomka na Czarnym Lądzie”, a dziś znamy go pod krótszym tytułem.

Na karcie książki w naszym serwisie numer znajdziesz w dwóch miejscach. Nad tytułem, w ścieżce zaraz za nazwą gatunku, jest nazwa cyklu, w którą można kliknąć. Niżej, w części „Cykl:”, jest pasek ze wszystkimi tomami. Na karcie Tomka na tropach Yeti przeczytasz tam „9 tomów i 2 książki poza numeracją”, zdanie o tym, jak najlepiej czytać, a w pasku zobaczysz okładki kolejnych części z napisami „Tom 1 z 9”, „Tom 2 z 9” i tak dalej. Przy czwartej okładce jest dopisek, że to tom, który właśnie czytasz, więc od razu widać, że przed nim są trzy wyprawy.

Część Cykl na karcie Psa Baskerville'ów: Sherlock Holmes, 11 tomów, zdanie o dowolnej kolejności, pigułki kolejności i pasek okładek
Na karcie każdej książki z cyklu widać, którym jest tomem i jak czytać całość

Pasek ma własne pigułki „Kolejność:”, czyli „Od najstarszego”, „Najwyżej oceniane” i „Najczęściej wydawane”. Ta ostatnia przydaje się, gdy szukasz tomu łatwego do zdobycia, bo książki wznawiane wiele razy łatwiej znaleźć w bibliotece i w antykwariacie. Z każdej okładki w pasku przejdziesz na kartę tomu jednym kliknięciem.

Trzy zdania na stronie cyklu

Na stronie każdego cyklu, pod jego nazwą, pokazujemy jedno z trzech zaleceń. Pierwsze brzmi „Najlepiej czytać według numerów tomów.” i pojawia się tylko tam, gdzie numeracja jest pewna, czyli potwierdzona w źródłach, z których korzystamy. Drugie, „Najlepiej czytać w kolejności wydań.”, jest bezpiecznym wyborem, gdy numerów brakuje albo różne wydania numerują tomy inaczej. Trzecie, „Tomy można czytać w dowolnej kolejności.”, oznacza, że każda książka zamyka swoją historię i zwykle nie zdradza zakończeń pozostałych.

Tuż nad zaleceniem są pigułki „Kolejność:”. Po wybraniu „Według numerów tomów” lista biegnie od pierwszego do ostatniego tomu, przy „Według roku pierwszego wydania” tomy są ułożone według daty pierwszego wydania w katalogu, a przy „Najwyżej oceniane” na górze są części, które czytelnicy cenią najbardziej. Jeśli cykl ma pewne numery, trzymaj się ich. Rok wydania polskiego przekładu bywa mylący, bo tłumaczenia ukazywały się nieraz w innym porządku niż oryginały.

Strona cyklu Przygody Tomka Wilmowskiego z zaleceniem czytania według numerów i pierwszymi tomami
Strona cyklu: kolejność czytania i wszystkie tomy w jednym miejscu

Na dole strony cyklu jest jeszcze część „Podobne cykle”. Dobieramy je po gatunku i temacie i zawsze piszemy, co je łączy; przy Tomku są to gatunek Powieść podróżnicza i temat Indianie. Obok jest odsyłacz do wszystkich cykli o temacie Indianie. To dobry adres na wieczór, gdy ostatni tom jest już przeczytany, a po bohaterach zostaje pustka.

Tomek Wilmowski: dziewięć tomów i dwie książki obok

Przygody Tomka Wilmowskiego to wzorcowy przykład cyklu, który warto czytać po kolei. Alfred Szklarski wydał „Tomka w krainie kangurów” w 1957 roku, potem co rok lub dwa dopisywał kolejne wyprawy: Afrykę, Dziki Zachód, Tybet i Indie, Syberię, Nową Gwineę i Amazonię. Bohater dorasta z tomu na tom, a towarzysze poznani w pierwszych częściach ruszają z nim w kolejne podróże. Kto zacznie od środka, zrozumie fabułę, ale straci przyjemność obserwowania, jak czternastolatek staje się doświadczonym podróżnikiem.

Jest tu jedna pułapka. „Tomek w Gran Chaco” wyszedł dopiero w 1987 roku, dwadzieścia lat po „Tomku u źródeł Amazonki”, a mimo to bezpośrednio kontynuuje jego historię. Pierwsi czytelnicy czekali na ciąg dalszy dwie dekady. Ty nie musisz, więc te dwie książki najlepiej czytać jedna po drugiej.

Dziewiątego tomu, „Tomka w grobowcach faraonów”, Szklarski nie zdążył skończyć. Zmarł w 1992 roku, a powieść dokończył jego przyjaciel Adam Zelga; ukazała się w 1994 roku. Na stronie cyklu są też dwie książki z napisem „Poza numeracją”. „Tomek w tarapatach” to pierwowzór całej serii, wydany w 1948 roku pod pseudonimem Fred Garland. „Tomek na Alasce” z 2021 roku to kontynuacja, którą Maciej Dudziak napisał na podstawie notatek pozostawionych przez Szklarskiego.

Co z nimi zrobić? Pierwowzór czytaj jako ciekawostkę, najlepiej po kilku tomach, kiedy już wiesz, dokąd ten pomysł zaprowadził autora. Alaskę zostaw na koniec. To ciąg dalszy dopisany po latach i najwięcej da temu, kto zna wszystkie wcześniejsze tomy.

Sherlock Holmes: dowolna kolejność z jednym wyjątkiem

Zupełnie inaczej jest z Holmesem. Na stronie cyklu Sherlock Holmes przeczytasz, że tomy można czytać w dowolnej kolejności, i to prawda: prawie każde opowiadanie Conan Doyle'a to zamknięta zagadka, rozwiązana na ostatnich stronach. Możesz zacząć od „Psa Baskerville'ów”, najsłynniejszej z czterech powieści, albo od zbioru opowiadań, które dobrze się czyta w tramwaju, po jednym na przejazd.

Jeśli jednak chcesz poznać detektywa i jego przyjaciela od początku, sięgnij po „Studium w szkarłacie”. Ta powieść ukazała się w 1887 roku i opisuje, jak Watson, świeżo po powrocie z Afganistanu, szuka kogoś do dzielenia czynszu i trafia na Holmesa. Stąd wzięło się mieszkanie przy Baker Street, które potem przewija się przez cały cykl.

Wyjątek od zasady dowolności jest jeden, ale poważny. W opowiadaniu „Ostatnia zagadka”, wydanym w grudniu 1893 roku, Holmes i profesor Moriarty znikają w wąwozie przy wodospadzie Reichenbach, a Watson uznaje przyjaciela za zmarłego. Czytelnicy tak długo upominali się o detektywa, że w 1903 roku Holmes wrócił w opowiadaniu „Pusty dom”, otwierającym zbiór „Powrót Sherlocka Holmesa”. Kto przeczyta „Powrót” przed „Wspomnieniami Sherlocka Holmesa”, zbiorem zamkniętym „Ostatnią zagadką”, z góry pozna zakończenie jednej z najbardziej dramatycznych scen cyklu.

Przy Holmesie przyda się jeszcze jedna ostrożność: tytuły zbiorów zależą od przekładu. Zbiór, który po angielsku nazywa się „His Last Bow”, w przekładzie Ewy Łozińskiej-Małkiewicz nosi tytuł „Pożegnalny ukłon”, a starsze wydania tych samych opowiadań mają czasem zupełnie inne tytuły. Zanim uznasz, że brakuje ci jakiegoś tomu, zajrzyj na kartę książki i porównaj tytuł oryginału. Bywa, że dwie książki na twojej półce to ten sam zbiór w dwóch tłumaczeniach.

Wniosek jest prosty: nawet tam, gdzie kolejność nie gra roli, warto sprawdzić, czy autor nie zostawił jednej bomby z opóźnionym zapłonem. Zwykle wystarczy przejrzeć spis treści zbioru albo zapytać o to w dyskusji o cyklu, prosząc o odpowiedź bez szczegółów fabuły.

Długi cykl i mało czasu

Komisarz Maigret to inna skala. Georges Simenon napisał o nim 75 powieści i 28 opowiadań w latach od 1930 do 1972. Mało kto planuje przeczytać je wszystkie po kolei, zwłaszcza że po polsku ukazała się tylko część. Na stronie cyklu Maigret jest zdanie „Najlepiej czytać w kolejności wydań.” i to rozsądny porządek dla kogoś, kto zamierza przeczytać kilkanaście tomów, a nie całość.

Przy tak długim cyklu lepiej zacząć od pigułki „Najwyżej oceniane”. Na górę trafiają wtedy tomy, które czytelnicy cenią najbardziej, a to dobry sposób, by sprawdzić, czy paryski komisarz z fajką w ogóle ci odpowiada. Każda powieść o Maigrecie to osobne śledztwo, więc skok z tomu na tom niczego nie psuje. Jeśli wciągnie cię na dobre, dopiero wtedy możesz wrócić do porządku według dat.

Simenon dorzucił zresztą jeszcze jedną komplikację. Powieść o pierwszej sprawie Maigreta, której akcja toczy się w 1913 roku, napisał w 1948, kiedy czytelnicy znali komisarza od blisko dwudziestu lat. Spór o to, czy czytać według dat wydania, czy według chronologii akcji, zasługuje na osobny tekst.

Jak nie zgubić wątku

Kilka nawyków ułatwia lekturę długich cykli. Po skończeniu tomu od razu odłóż następny na półkę „Do przeczytania”; na stronie cyklu każda okładka ma przycisk „Moja półka”, więc nie musisz szukać kolejnej części osobno. Skończone tomy oznaczaj jako przeczytane, a po roku przerwy będziesz wiedzieć, na którym się zatrzymałeś.

Jeśli między tomami minęło dużo czasu, przejrzyj ostatni rozdział poprzedniej części, zanim zaczniesz nową. Nie każdy autor przypomina na początku tomu, kto jest kim, a dochodzenie do tego w środku akcji psuje napięcie. Pomaga też krótka notatka na ostatniej stronie: kto z kim, kto zginął, kto komu jest winien przysługę.

Zanim zaczniesz długi cykl, sprawdź też, czy wszystkie tomy wyszły po polsku. Z napisu „Tom 1 z 9” od razu wiadomo, ile jest części, a jeśli którejś brakuje w naszym katalogu, w jej miejscu na stronie cyklu zobaczysz dopisek „brak w katalogu”. Lepiej wiedzieć o takiej luce przed pierwszym tomem niż po siódmym, kiedy ciekawość jest największa.

Przy cyklach dla dzieci zasada jest jeszcze prostsza. Na stronie cyklu Dziennik cwaniaczka jest zalecenie, by trzymać się numerów, i dla dorosłego to dobra wskazówka przy zakupach. Ale jeśli dziesięciolatek dostał od cioci piąty tom i pokochał bohatera, pozwól mu czytać dalej, a do pierwszego wróćcie później. Kolejność ma pomagać, a nie zniechęcać, i nikt nie przyznaje nagród za czytanie od jedynki.

Na koniec: zacznij od jedynki, ale nie za wszelką cenę

Najprostsza zasada brzmi tak: gdy cykl ma numery, czytaj według nich; gdy ich nie ma, wybierz kolejność wydań; a gdy tomy są niezależne, zacznij od tego, który najbardziej cię kusi. Zanim kupisz książkę ze środka cyklu, zajrzyj na jej kartę i sprawdź część „Cykl:”. Zajmie to kilka sekund, a może oszczędzić rozczarowania w połowie lektury.

Serię wydawniczą, która wpadnie ci w oko, traktuj jak półkę w zaufanej księgarni, a nie jak opowieść. Wybieraj z niej po tytule, autorze i temacie, bez oglądania się na numer. A jeśli masz własne zdanie o kolejności czytania któregoś cyklu, podziel się nim w dyskusji na stronie cyklu; jeśli nikt jeszcze o nim nie pisał, zobaczysz tam przycisk „Rozpocznij dyskusję”. Komuś, kto właśnie zastanawia się nad tym samym, twoje doświadczenie oszczędzi błądzenia.

Redakcja Poleć mi KSIĄŻKĘ

Źródła

Dyskusje

O tym artykule nikt jeszcze nie rozmawia.

Czytaj także

Wszystkie artykuły