Przejdź do treści
Poleć mi książkę

Wiek czytelnika na okładce: skąd się bierze i jak go czytać

„Od 6 lat”, „9+”, „dla młodzieży”. Kto ustala wiek czytelnika, czym różni się od ostrzeżenia na zabawce i jak traktować go przy wyborze książki.

Redakcja Poleć mi KSIĄŻKĘ 10 min czytania

Antoine de Saint-Exupéry zaczął „Małego Księcia” od przeprosin. W dedykacji prosi dzieci o wybaczenie, że książkę poświęca dorosłemu, swojemu najlepszemu przyjacielowi Léonowi Werthowi. Kiedy wymówki się kończą, zmienia adresata: dedykuje ją dziecku, którym ten dorosły kiedyś był. Od pierwszego wydania w 1943 roku czytelnicy spierają się, dla kogo właściwie jest ta opowieść.

Na naszej karcie „Małego Księcia” jest zdanie „Książka dla dzieci, od 6 lat.”. To informacja od wydawcy i jest prawdziwa: sześciolatek wysłucha historii o róży i lisie z przejęciem. Ale nie cała. Ten sam tekst czytają nastolatki i dorośli, często w chwilach, gdy chcą sobie coś przypomnieć. Wiek na okładce to wskazówka, od której warto zacząć, a nie granica, przy której trzeba się zatrzymać. Żeby dobrze z niej korzystać, trzeba wiedzieć, skąd się bierze.

Kto wpisuje wiek na okładkę

Wiek czytelnika ustala wydawca. Robi to redakcja, która zna tekst, długość rozdziałów, trudność słownictwa i temat, czasem w porozumieniu z autorem. Do tego dochodzi wiedza o rynku: wydawca wie, przy jakich półkach w księgarni książka ma szansę trafić do właściwych rąk, i stąd bierze się etykieta.

Taka decyzja jest więc połączeniem oceny literackiej i handlowej. Książka oznaczona „od 6 lat” trafi na półkę obok innych książek dla przedszkolaków i pierwszoklasistów, a ta oznaczona „od 12 lat” do działu młodzieżowego. Dla rodzica to wygoda, dla wydawcy sposób na dotarcie do odbiorcy, a dla czytelnika, który akurat nie mieści się w szufladce, czasem przeszkoda.

Wydawcy różnie zapisują wiek. Jedni podają dolną granicę („od 6 lat”, „6+”), inni przedział („od 5 do 7 lat”), jeszcze inni tylko grupę („dla dzieci”, „dla młodzieży”). Przy starszych wydaniach wieku często nie ma wcale. Różnią się też oceny: dwa wydawnictwa wydające tę samą klasykę potrafią przeznaczyć ją dla czytelników w różnym wieku, bo jedno myśli o czytaniu na głos, a drugie o czytaniu samodzielnym.

Znak „0-3” to co innego

Rodzice małych dzieci znają jeszcze jeden znak z cyframi: przekreśloną buzię dziecka z napisem „0-3” albo ostrzeżenie, że produkt nie nadaje się dla dzieci w wieku poniżej 36 miesięcy. Łatwo go pomylić z wiekiem czytelnika, a to zupełnie inna sprawa.

To ostrzeżenie pochodzi z unijnej dyrektywy w sprawie bezpieczeństwa zabawek z 2009 roku. Jej załącznik V podaje jako przykłady napisy „Nie nadaje się dla dzieci w wieku poniżej 36 miesięcy” albo „Nie nadaje się dla dzieci w wieku poniżej 3 lat”, a zamiast słów dopuszcza znak graficzny. Ostrzeżenie dotyczy bezpieczeństwa, na przykład drobnych części, które maluch mógłby połknąć, a nie treści.

Możesz je spotkać na książkach, które są zarazem zabawką: z dołączoną figurką, z elementami do wyciągania, z pluszową okładką. Taka książeczka może treścią pasować do dwulatka, a mimo to nosić znak „0-3”, bo jakiś jej element jest dla niego niebezpieczny. I odwrotnie: zwykła książka bez ostrzeżenia nie staje się przez to odpowiednia dla każdego wieku. Z ostrzeżenia dowiesz się, czy książka jest bezpieczna w rękach dziecka, a z wieku czytelnika, czy dziecko ją zrozumie.

Spór o cyfry na okładkach

Jak wiele emocji budzi wiek czytelnika, widać było w Wielkiej Brytanii w 2008 roku. Grupa wydawców książek dziecięcych przy brytyjskim stowarzyszeniu wydawców ogłosiła, że od jesieni wszystkie nowe książki dla dzieci dostaną na tylnej okładce oznaczenie wieku, takie jak „5+” czy „13+/Teen”. Plan wydawał się rozsądny: rodzicom i dziadkom miało być łatwiej wybierać, a zwolennicy powoływali się na badanie, w którym 86% dorosłych poparło oznaczenia wieku na tylnej okładce, a 40% zadeklarowało, że z taką wskazówką kupowałoby więcej książek.

Pisarze zareagowali ostro. Osiemdziesięciu autorów, wśród nich Philip Pullman, twórca trylogii „Mroczne materie”, podpisało oświadczenie, w którym nazwali pomysł źle przemyślanym i szkodliwym dla młodych czytelników. Pullman zapowiedział, że jeśli któraś z jego książek ukaże się z przedziałem wieku, odetnie się od niej. W październiku spór wciąż trwał, a wydawcy bronili pomysłu, pytając, dlaczego kupującym nie wolno pomóc w wyborze.

Argumenty obu stron są ważne do dziś. Wydawcy mówili o kupujących, którzy nie znają literatury dziecięcej i potrzebują drogowskazu. Pisarze o dzieciach, które czytają szybciej albo wolniej od rówieśników i które etykieta może zawstydzić: dwunastolatek nie sięgnie po książkę z napisem „9+”, choć byłaby dla niego w sam raz, a dziewięciolatek odłoży tę z „13+”, choć dałby sobie z nią radę. Wiek na okładce pomaga więc kupującemu, ale czytelnikowi już nie zawsze.

Wiek, którego nie napisano

Przy wielu książkach wieku na okładce nie ma, a mimo to doświadczony księgarz od razu wie, dla kogo są. Podpowiedzią jest sama postać książki. Książka obrazkowa w dużym formacie, z kilkoma zdaniami na rozkładówce, jest dla dzieci, którym się czyta. Cienka książeczka z dużymi literami i obrazkiem na każdej stronie to zwykle lektura dla tych, którzy dopiero uczą się czytać. Gruba powieść z mapą na wyklejce i ilustracjami tylko na początku rozdziałów celuje w starsze dzieci i nastolatków.

Sporo widać też po okładce, choć tu trzeba uważać. Pastelowe kolory i zaokrąglone litery sugerują młodszego czytelnika, ciemna, oszczędna grafika starszego. Ale wydawcy lubią przekraczać te zwyczaje, a ta sama powieść potrafi wyglądać w dwóch wydaniach jak dwie różne książki: raz jak baśń dla dzieci, raz jak powieść dla dorosłych. Najstarsze klasyki, takie jak przygody Alicji czy Guliwera, wydaje się w obu postaciach naraz.

Dlatego wiek czytelnika najlepiej traktować jako jeden z kilku sygnałów. Gdy jest podany, warto go przeczytać. Gdy go nie ma, warto obejrzeć książkę i przeczytać kilka zdań. A gdy wiek i wrażenie z lektury się rozjeżdżają, rację ma zwykle lektura.

Co właściwie znaczy „od 6 lat”

Z samej liczby nie wynika, o jakie czytanie chodzi. „Od 6 lat” może znaczyć, że sześciolatek zrozumie książkę czytaną na głos, albo że przeczyta ją samodzielnie. To dwie bardzo różne rzeczy: dzieci rozumieją ze słuchu znacznie trudniejsze teksty niż te, które przeczytają same.

Dobrym przykładem jest „Mio, mój Mio” Astrid Lindgren. Wydawca przeznacza książkę dla dzieci od 6 lat i rzeczywiście sześciolatek wysłucha jej z zapartym tchem. Ale to opowieść o samotnym chłopcu, który trafia do baśniowej krainy i musi zmierzyć się ze złym rycerzem, pełna smutku i grozy. Przy tak wrażliwej treści z wieku na okładce niewiele wynika o tym, czy konkretne dziecko jest na nią gotowe. Lepiej przeczytać ją razem i móc porozmawiać.

W drugą stronę działa „Niekończąca się historia” Michaela Endego w przekładzie Sławomira Błauta, którą wydawca przeznacza dla dzieci od 9 do 12 lat. Ma blisko pięćset stron, więc dla dziewięciolatka to lektura na wiele tygodni, za to dorosły odkryje w niej warstwy, których dziecko jeszcze nie zauważy. Górna granica przedziału nie znaczy, że trzynastolatek z niej wyrósł.

Zdarzają się też zakresy, które na pierwszy rzut oka zaskakują. Przy „Moście do Terabithii” Katherine Paterson w przekładzie Alicji Skarbińskiej-Zielińskiej jest zdanie „Książka dla dzieci, od 10 do 18 lat.”. To powieść z 1977 roku, nagrodzona rok później Medalem Newbery’ego, o przyjaźni Jessa i Leslie, którzy w lesie za domem wymyślają własne królestwo, i o nagłej stracie. Autorka napisała ją po śmierci ośmioletniej Lisy Hill, przyjaciółki swojego syna, w którą uderzył piorun.

Osiem lat różnicy między granicami zakresu dobrze oddaje, jak różnie dorośli oceniają tę książkę. Jedni dają ją dziesięciolatkom, inni chcieliby zdjąć ją z półek: w zestawieniu Amerykańskiego Stowarzyszenia Bibliotek za lata 1990-1999 zajęła ósme miejsce wśród książek, których usunięcia z bibliotek najczęściej się domagano. Granica między literaturą dla dzieci a literaturą dla młodzieży biegnie gdzieś w okolicy jedenastego i dwunastego roku życia i jest bardzo nieostra, a przy książkach o śmierci i żałobie rozmywa się jeszcze bardziej.

Jak zapisujemy wiek na karcie książki

Na karcie każdej książki, przy której znamy wiek czytelnika albo grupę odbiorców, jest jedno zdanie pod linią z autorem, rokiem i wydawcą. Zależnie od tego, co wiemy, ma jedną z kilku postaci: „Książka dla dzieci, od 6 do 8 lat.”, „Książka od 6 lat.”, „Książka dla młodzieży.”. Jeśli wydawca podał tylko górną granicę, piszemy na przykład „do 2 lat”, a gdy obie granice są takie same, „w wieku 7 lat”.

Nagłówek karty Panny z mokrą głową z okładką i zdaniem Książka dla dzieci, od 9 do 12 lat
Zdanie o wieku czytelnika na karcie książki

Zawsze podajemy ten zakres, który podał wydawca, a nie przeliczony na nasze przedziały. Przy powieści „Panna z mokrą głową” Kornela Makuszyńskiego jest więc „od 9 do 12 lat”, choć w kolumnie „Kryteria” nie ma przedziału o takich granicach. Gdy wieku nie znamy, zdania nie ma wcale. Nie zgadujemy i nie piszemy „brak danych”, bo z pustego pola czytelnik niczego się nie dowie.

Przedziały w kolumnie Kryteria

Na listach książek dla dzieci i książek dla młodzieży w kolumnie „Kryteria” jest sekcja „Wiek czytelnika”. Dla dzieci ma cztery przedziały: „0 do 2 lat”, „3 do 5 lat”, „6 do 8 lat” i „9 do 10 lat”, dla młodzieży trzy: „11 do 12 lat”, „13 do 15 lat” i „16 lat i więcej”. Przy książkach dla dorosłych przedziałów nie ma, bo nie miałyby sensu.

Lista książek dla dzieci z czterema przedziałami wieku i liczbami książek w sekcji Wiek czytelnika
Cztery przedziały wieku na liście książek dla dzieci

Przedziały zachodzą na siebie tak, jak zakresy wydawców. Książka „od 9 do 12 lat” pojawi się w przedziale od 9 do 10 lat, bo jej zakres obejmuje ten przedział. Książka „od 5 do 7 lat” będzie zarówno wśród książek od 3 do 5 lat, jak i od 6 do 8. A gdy wydawca podał samo „od 6 lat”, traktujemy górną granicę jako otwartą i książka pojawi się we wszystkich starszych przedziałach.

Lista książek dla dzieci od 9 do 10 lat z zaznaczonym przedziałem w sekcji Wiek czytelnika
Książki dla dzieci od 9 do 10 lat

Tak zbudowane przedziały mają jedną konsekwencję, o której warto pamiętać: wybrany przedział odsiewa książki bez określonego wieku. Przy wielu klasykach i starszych wydaniach wydawca go nie podał, więc jeśli szukasz książki sprawdzonej przez pokolenia, zajrzyj też na listę bez wybranego wieku albo połącz dział dla dzieci z tematem czy gatunkiem.

Jak samemu sprawdzić, czy książka pasuje

Wiek na okładce to pierwszy filtr. Drugi przeprowadzisz sam w kilka minut, najlepiej z książką w ręku albo z jej fragmentem. Przeczytaj pierwszą stronę i zapytaj siebie, czy twoje dziecko zrozumie każde zdanie bez pomocy. Zobacz, jak długie są rozdziały: dla siedmiolatka dwadzieścia stron bez przerwy to dużo, dla dwunastolatka tyle co nic.

Potem zastanów się nad tematem. Śmierć, choroba, rozwód, wojna pojawiają się w książkach dla dzieci często i bywają potraktowane z wielkim wyczuciem, ale ty znasz swoje dziecko najlepiej i wiesz, czy akurat teraz jest gotowe na taką rozmowę. Wiek na okładce tego nie uwzględni, bo wydawca pisze dla wszystkich sześciolatków naraz, a nie dla tego jednego.

Wreszcie zajrzyj do ocen. Książki dla dzieci oceniamy według osobnych kryteriów, a jednym z nich jest „Język na wiek”. To ocena czytelników, którzy już przeczytali książkę z dzieckiem, czy słownictwo i zdania pasują do wieku, dla którego ją napisano. Gdy ocen jest kilka, warto na nią spojrzeć, zanim zaufasz samej liczbie na okładce.

Możesz też odwrócić kolejność: kliknij pigułkę „Język na wiek” pod nagłówkiem „Co chwalą czytelnicy”, a na liście zostaną książki dla dzieci chwalone za język dopasowany do wieku. Ta lista dopiero rośnie i każda ocena rodzica czy nauczyciela ma w niej realną wagę. Jeśli przeczytałeś z dzieckiem książkę, której wiek na okładce był chybiony, twoja ocena w tym kryterium przyda się następnym kupującym.

Gdy dziecko czyta „nie swój” wiek

Co zrobić, gdy ośmiolatek sięga po książkę „od 12 lat”? Najczęściej nic. Jeśli czyta z przyjemnością i rozumie, wiek na okładce nie powinien go zatrzymywać. Warto jedynie wiedzieć, o czym jest ta książka, i być gotowym na pytania. Częściej niż trudne sceny przeszkadzają w takich lekturach fragmenty nudne dla dziecka, a wtedy samo odłoży książkę i być może wróci do niej za rok albo dwa.

A gdy dwunastolatek wraca do książek „od 6 lat”? Też nic. Czasem potrzebuje odpoczynku, czasem wraca do ulubionego świata, a czasem czyta młodszemu rodzeństwu, i żaden z tych powrotów nie jest cofaniem się w czytaniu. Dorośli robią przecież to samo, gdy po raz kolejny sięgają po „Małego Księcia”. Wiek czytelnika jest pomocny przy wyborze, ale najlepszą miarą zawsze pozostaje sam czytelnik.

Redakcja Poleć mi KSIĄŻKĘ

Źródła

  • Dedykacja „Małego Księcia” dla Léona Wertha i data pierwszego wydania: Wikipedia, The Little Prince
  • Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/48/WE w sprawie bezpieczeństwa zabawek, załącznik V: EUR-Lex
  • „Bridge to Terabithia” Katherine Paterson, rok wydania, Medal Newbery’ego, okoliczności powstania i zestawienie ALA: Wikipedia
  • Spór o oznaczanie wieku na okładkach w Wielkiej Brytanii w 2008 roku i badanie konsumentów: The Christian Science Monitor

Dyskusje

O tym artykule nikt jeszcze nie rozmawia.

Czytaj także

Wszystkie artykuły