Przejdź do treści
Poleć mi książkę

Lektury szkolne bez bólu: jak zachęcić ucznia do czytania

Nowa podstawa daje uczniom klas IV do VIII prawo głosu przy wyborze lektur. Jak z niego skorzystać, od czego zacząć i co zrobić z klasyką obowiązkową.

Redakcja Poleć mi KSIĄŻKĘ 11 min czytania

W podstawie programowej języka polskiego dla klas IV do VI jest zdanie, które łatwo przeoczyć, a które zmienia sporo w szkolnym czytaniu. Uczeń „wybiera teksty zgodnie z preferencjami i zainteresowaniami oraz uzasadnia swój wybór”. Nie chodzi o pobożne życzenie z preambuły, tylko o wymaganie szczegółowe, takie samo jak umiejętność pisania opowiadania czy rozpoznawania części mowy. Dziesięciolatek ma prawo powiedzieć, co chce czytać, i ma się nauczyć powiedzieć dlaczego.

Dla wielu domów to dobra wiadomość, bo słowo „lektura” od pokoleń brzmi jak obowiązek do odhaczenia. Spór o to, czy dzieci czytają za mało, czy szkoła zniechęca je źle dobranymi tytułami, wraca co roku we wrześniu. Nie rozstrzygniemy go tu raz na zawsze. Pokażemy natomiast, co dokładnie przewiduje nowa podstawa, jak znaleźć lektury w naszym serwisie i jak pomóc uczniowi przejść od „muszę” do „chcę wiedzieć, co było dalej”.

Co się zmieniło od września 2026 roku

Nowa podstawa programowa dla szkoły podstawowej to rozporządzenie Ministra Edukacji z 11 marca 2026 roku. Obowiązuje od 1 września 2026 roku, ale nie we wszystkich klasach naraz: w tym roku szkolnym weszła do klas I i IV, a do kolejnych roczników będzie wchodzić rok po roku. Uczeń, który teraz chodzi do klasy VI czy VIII, kończy więc szkołę według wcześniejszych przepisów. Zanim zaczniesz planować domowe czytanie, zapytaj nauczyciela, z której listy korzysta klasa.

Najważniejsza zmiana dotyczy klas od IV do VI. W tym przedziale podstawa nie nazywa ani jednej obowiązkowej powieści. Wymaga natomiast, żeby uczeń w każdym roku szkolnym przeczytał co najmniej cztery dłuższe teksty literackie dla dzieci i młodzieży, wybrane wspólnie przez nauczyciela i uczniów z listy przykładowych tekstów albo spoza niej. Wśród nich mają się znaleźć książki o sprawach bliskich uczniom: domu, rodzinie, przyjaźni, emocjach, relacjach z rówieśnikami i z przyrodą. Do tego dochodzą krótsze utwory, mity, fragmenty Biblii oraz teksty patriotyczne, w tym „Mazurek Dąbrowskiego” i „Rota”.

W klasach VII i VIII obowiązkowa klasyka zostaje, ale lista jest krótka i konkretna. Są na niej fraszki oraz Tren VII i Tren VIII Jana Kochanowskiego, bajki Ignacego Krasickiego, druga część „Dziadów”, „Reduta Ordona”, „Śmierć pułkownika”, Inwokacja z „Pana Tadeusza” i wybrana ballada Adama Mickiewicza, „Balladyna” Juliusza Słowackiego, wybrana nowela Bolesława Prusa albo Henryka Sienkiewicza, „Kamienie na szaniec” Aleksandra Kamińskiego, a także wybrane opowiadanie lub jednoaktówka Sławomira Mrożka i wybrane opowiadanie Idy Fink. Obok nich znowu co najmniej cztery dłuższe utwory w roku, wybierane razem z nauczycielem. Z „Pana Tadeusza” obowiązkowa w szkole podstawowej jest sama Inwokacja, co dla wielu dorosłych pamiętających całe księgi bywa zaskoczeniem.

Przykładowe teksty, czyli z czego wybierać

Lista przykładowych tekstów do omówienia w klasach od IV do VIII jest długa i zaskakująco różnorodna. Obok „Króla Maciusia Pierwszego”, „Opowieści wigilijnej” i „W pustyni i w puszczy” są na niej powieści fantastyczne i przygodowe, które dzieci często wybierają same: wybrany tom „Opowieści z Narnii”, „Zwiadowców” Johna Flanagana, przygód Percy’ego Jacksona czy Harry’ego Pottera. Jest Agatha Christie, jest Enola Holmes, jest „Cudowny chłopak” R.J. Palacio. W osobnej części podstawy wymieniono literaturę faktu, między innymi „Dywizjon 303” Arkadego Fiedlera.

Z taką listą łatwo zacząć rozmowę z dzieckiem, zanim decyzja zapadnie w klasie. Uczeń, który przyjdzie na lekcję z argumentem, że chce przeczytać „Braci Lwie Serce”, a nie inną powieść z listy, robi dokładnie to, czego wymaga od niego podstawa. Jeśli pomysł nie przejdzie, zostaje mu książka na własną rękę, a to też się liczy. Warto pamiętać, że lista jest przykładowa: nauczyciel może wybrać tytuł spoza niej, a uczniowie mogą go zaproponować.

W serwisie zebraliśmy lektury na jednej stronie, Lektury szkolne. Książki są ułożone od najpopularniejszej, a nad listą są dwie grupy pigułek. „Etap nauki” prowadzi od klasy IV, przez klasy V i VI oraz VII i VIII, aż po liceum, a ostatnia pigułka, „Niewymienione w podstawie”, zbiera pozycje z kanonu, których podstawa nie nazywa z tytułu. „Rodzaj lektury” dzieli pozycje na obowiązkowe i uzupełniające.

Przy klasach I-III lista pokazuje nasze propozycje książek do czytania, z podpisem, że to propozycje, a nie lektury. Tak jest w przepisach: dla pierwszych trzech klas podstawa nie wskazuje żadnych tytułów. Wymaga za to, by dzieci w każdym roku szkolnym przeczytały w całości co najmniej cztery książki, a nauczyciel dobierał je we współpracy z nauczycielem bibliotekarzem.

Strona Lektury szkolne z zaznaczoną klasą IV w grupie Etap nauki, jedną pigułką uzupełniająca i pierwszymi okładkami
Lektury dla klasy IV: w grupie „Rodzaj lektury” jest tylko pigułka „uzupełniająca”, bo obowiązkowych powieści na tym etapie nie ma

Gdy wybierzesz klasę IV, w grupie „Rodzaj lektury” zostaje tylko pigułka „uzupełniająca”. Lista przykładowych tekstów jest wspólna dla klas od IV do VIII, więc te same tytuły zobaczysz przy klasie IV, przy klasach V i VI i przy klasach VII i VIII. Różnica pojawia się dopiero przy klasach VII i VIII, gdzie dochodzą lektury obowiązkowe. Na liście są te pozycje z podstawy, które mamy w katalogu, więc pojedynczego tytułu może na niej brakować; wtedy wpisz go w pole „Tytuł albo nazwisko autora” na górze strony.

Zacznij od wyboru, nie od terminu

Brytyjska organizacja National Literacy Trust co roku pyta dzieci i młodzież o czytanie. W badaniu z 2026 roku, w którym wzięło udział ponad 125 tysięcy uczniów, tylko 36,1 procent osób w wieku od 8 do 18 lat powiedziało, że lubi czytać w wolnym czasie. Dziesięć lat wcześniej, w 2016 roku, było to 58,6 procent, choć po rekordowo niskim wyniku z 2025 roku odsetek ten po raz pierwszy od pięciu lat nieco wzrósł. Wśród czynników, które według organizacji zachęcają dzieci do czytania, jest swoboda wyboru lektury, obok książek powiązanych z filmami i serialami oraz poleceń od przyjaciół, rodziny i nauczycieli. Polskie dzieci nie są brytyjskimi, ale mechanizm jest podobny: książka wybrana samodzielnie ma lepszy start niż książka przydzielona.

W praktyce wygląda to tak. Usiądź z dzieckiem nad listą lektur, najlepiej na początku semestru, zanim zacznie się wyścig z terminem. Otwórzcie kilka kart książek i porozmawiajcie o tym, co jest w środku: o tematach, miejscu akcji, liczbie stron. Na karcie „Chłopców z Placu Broni” Ferenca Molnára, w przekładzie Tadeusza Olszańskiego, są tematy „Grupy rówieśnicze”, „Współzawodnictwo” i „Śmierć”, a miejscem akcji jest Budapeszt. Już to wystarczy, żeby uczciwie powiedzieć dziecku, że będzie i o paczce przyjaciół, i o czymś smutnym.

Wybrane tytuły odłóżcie na półkę „Do przeczytania”. Dziecko ma wtedy swoją listę, a nie listę rodzica, i widzi, że decyzja zapadła wspólnie. Gdy skończy książkę, sam przełoży ją na półkę „Przeczytane”, a dwunastolatek ma z tego drobnego gestu więcej satysfakcji, niż można by się spodziewać. Jeśli lubi porządek, możecie też założyć zestawienie z lekturami na cały rok szkolny.

Pierwszy rozdział razem, reszta po swojemu

Najtrudniejsze w lekturze są pierwsze strony. Uczeń nie zna jeszcze bohaterów, nie wie, o co toczy się gra, a język starszej książki brzmi obco. Dlatego dobrze działa prosta umowa: pierwszy rozdział czytacie razem, na głos, na zmianę akapitami. Potem dziecko czyta samo. Jeśli po trzech rozdziałach dalej się męczy, warto o tym porozmawiać z nauczycielem, zamiast ciągnąć książkę do końca na siłę.

Przy powieściach pisanych dawno temu pomaga też krótkie wprowadzenie od dorosłego. „Król Maciuś Pierwszy” Janusza Korczaka jest książką o dziecku, które dostaje władzę i próbuje rządzić po swojemu, z wszystkimi tego skutkami. Zanim dziesięciolatek otworzy kartę tej powieści, możecie porozmawiać o tym, co by zmienił, gdyby na tydzień został dyrektorem szkoły. Rozmowa trwa pięć minut, a książka zaczyna się od pytania, na które dziecko ma już własną odpowiedź.

Książka nagrana przez lektora nie jest oszustwem. Dla ucznia, który czyta wolno albo ma dysleksję, słuchanie z książką otwartą przed oczami bywa jedynym sposobem, żeby dojść do końca w terminie i jeszcze coś z tego wynieść. To samo dotyczy ekranizacji, z jednym zastrzeżeniem: film po przeczytaniu, nie zamiast. Porównanie, co reżyser zmienił i dlaczego, to dobry temat na rozmowę przy kolacji. W podstawie dla klas od IV do VI jest zresztą wymaganie, żeby uczeń poznawał teksty kultury z różnych sztuk, w tym film, teatr i komiks.

Książka obok lektury

Dobrze sprawdza się podsunięcie drugiej książki zaraz po pierwszej. Przy lekturze temat się otwiera, a przy drugiej książce, wybranej już bez szkolnego przymusu, dziecko przekonuje się, że ten temat może być jego własny. Jeśli „Chłopcy z Placu Broni” wciągnęli, następną może być „Stawiam na Tolka Banana” Adama Bahdaja: inna epoka, inne miasto, ta sama siła paczki, która ma swoje zasady i swoje tajemnice. U Bahdaja miejscem akcji jest warszawska Saska Kępa.

Takie pary znajdziesz w serwisie przez tematy. Na liście Dla dzieci wybierz temat, który dziecku spodobał się w lekturze, a w części „Co pominąć” zaznacz „Bez lektur szkolnych”. Zostaną książki o tym samym, ale spoza kanonu, więc nikt nie poczuje, że to kolejne zadanie domowe. Na zrzucie widać, co zostaje po takim wyborze dla tematu „Grupy rówieśnicze”.

Lista dla dzieci z tematem Grupy rówieśnicze i kryterium Bez lektur szkolnych oraz pierwszymi okładkami
Po lekturze książka na ten sam temat, ale już spoza kanonu

Przy lekturach trudnych pomaga ta sama metoda, tylko odwrócona. „Arka czasu” Marcina Szczygielskiego toczy się w czasie wojny, w Warszawie, a na jej karcie są tematy „Getto warszawskie” i „Holokaust”. Dziecku, które po tej książce ma pytania, lepiej podać rzetelną książkę historyczną dla swojego wieku niż kolejną powieść o tym samym. Na stronie tematu Getto warszawskie są książki dla różnych odbiorców; wybierzcie razem tę, która odpowie na pytania, a nie dołoży nowych.

Zdarza się też odwrotnie: lektura podoba się tak bardzo, że dziecko chce więcej tego samego. Korczak napisał dalszy ciąg przygód swojego bohatera, „Króla Maciusia na wyspie bezludnej”. Astrid Lindgren, autorka „Braci Lwie Serce”, napisała też „Ronję, córkę zbójnika”, w przekładzie Anny Węgleńskiej. „Ronja” jest zresztą na liście przykładowych tekstów, obok „Braci Lwie Serce”, więc dziecko może ją potem zaproponować w klasie jako swoją lekturę.

Klasyka obowiązkowa w klasach VII i VIII

W klasach VII i VIII nie da się wszystkiego wybrać. Na stronie Lektury szkolne po włączeniu pigułek „klasy VII-VIII” i „obowiązkowa” zobaczysz krótką listę: „Pana Tadeusza”, „Kamienie na szaniec”, „Dziady”, „Fraszki”, „Bajki” i „Balladynę”. To książki, których uczeń nie ominie, więc pytanie brzmi nie „czy”, tylko „jak”.

Strona Lektury szkolne z zaznaczonymi pigułkami klasy VII-VIII i obowiązkowa oraz okładkami lektur
Lektury obowiązkowe dla klas VII i VIII po włączeniu dwóch pigułek

„Balladyna” jest dramatem, więc najlepiej ją przeczytać tak, jak pisano ją do grania: na głosy. Wystarczy dwoje albo troje domowników i podział ról, a scena z malinami w lesie zyskuje nagle tempo, którego nie czuć przy cichym czytaniu. Dramat ma też tę zaletę, że w tekście jest dużo powietrza: krótkie kwestie, wyraźne sceny, przy których łatwo zrobić przerwę. Uczeń, który bał się „grubej klasyki”, odkrywa, że czyta się to szybciej niż wiele powieści.

Bajki Krasickiego i fraszki Kochanowskiego są krótkie i tu kryje się pułapka: łatwo je przeczytać, trudno zapamiętać. Pomaga zabawa w dopasowanie. Dorosły opowiada sytuację z codziennego życia, a uczeń szuka bajki albo fraszki, która do niej pasuje. Po kilku takich zmianach morały przestają być martwymi formułkami, bo przylegają do czegoś, co dziecko zna. Przy wierszach Mickiewicza dobrze sprawdza się czytanie na głos, nawet jeśli nastolatek uzna to za dziwactwo. Rytm jest częścią sensu.

Czego lepiej nie robić

Streszczenie nie zastępuje książki, a uczniowie wiedzą o tym lepiej, niż przyznają. Nauczyciel, który pyta o szczegół z rozdziału, szybko pozna, kto czytał, a kto przejrzał opracowanie. Jeśli dziecko nie zdąży, lepiej przeczytać połowę i przyjść z własnym zdaniem o tej połowie niż przyjść ze streszczeniem całości. Opracowania mają sens po lekturze, jako pomoc przy pisaniu, a nie przed nią, jako jej zamiennik.

Gdy czytanie staje się karą, efekt jest odwrotny od zamierzonego. Dziecko, które za złe zachowanie dostaje „dodatkowe pół godziny z lekturą”, uczy się, że książka jest dolegliwością. Podobnie z porównaniami: po zdaniu „twój brat w twoim wieku czytał więcej” nikt jeszcze nie nabrał ochoty do czytania. Lepiej działa wspólny rytuał, na przykład dwadzieścia minut czytania wieczorem, w czasie którego dorosły też trzyma w ręku książkę, a nie telefon.

Wreszcie: czas wolny niech zostanie wolny. Uczeń, który oprócz lektur czyta komiksy, powieści o piłce nożnej albo książki o dinozaurach, ćwiczy dokładnie to samo, co na lekcjach polskiego: rozumienie tekstu, wyobraźnię i cierpliwość. W serwisie łatwo takie książki znaleźć, bo pigułka „Bez lektur szkolnych” działa też na liście Dla młodzieży. Lektura przeczytana z obowiązku i książka przeczytana dla siebie nie konkurują ze sobą. Po jednej często przychodzi ochota na drugą.

Na koniec: rozmowa ważniejsza niż sprawdzian

Nowa podstawa przesuwa akcent z tego, co uczeń musi przeczytać, na to, jak czyta i dlaczego wybiera. To dobry moment, żeby w domu zrobić to samo. Zamiast pytać „przeczytałeś już?”, zapytaj „kto ci się najbardziej podobał i dlaczego?”. Zamiast liczyć strony, posłuchaj, co dziecko ma do powiedzenia o bohaterze, z którym się nie zgadza.

Lektura bez bólu nie oznacza lektury bez wysiłku. Oznacza lekturę, przy której uczeń wie, po co czyta, ma choć trochę wpływu na wybór i może liczyć na kogoś, kto przy trudniejszym rozdziale usiądzie obok. Reszta zależy od dobrej książki, a na liście przykładowych tekstów takich książek jest naprawdę sporo.

Redakcja Poleć mi KSIĄŻKĘ

Źródła

  • Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 11 marca 2026 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej (Dz. U. z 2026 r. poz. 378), załącznik nr 2, język polski: Dziennik Ustaw
  • Terminy wdrażania nowej podstawy programowej: Portal Oświatowy
  • Badanie National Literacy Trust o czytaniu dzieci i młodzieży w 2026 roku: National Literacy Trust, Reading for pleasure

Dyskusje

O tym artykule nikt jeszcze nie rozmawia.

Czytaj także

Wszystkie artykuły