Przejdź do treści
Poleć mi książkę

Gatunek to za mało: co kryje się pod słowem „kryminał”

Klasyczna zagadka, czarny kryminał, powieść milicyjna i komedia z trupem w tle. Pokazujemy, jak łączyć gatunek z tematem, żeby trafić we własny gust.

Redakcja Poleć mi KSIĄŻKĘ 10 min czytania

W kwietniu 1841 roku filadelfijski „Graham’s Magazine” wydrukował opowiadanie Edgara Allana Poe „Zabójstwo przy Rue Morgue”. Paryski ekscentryk C. Auguste Dupin rozwiązuje w nim zagadkę brutalnego morderstwa dwóch kobiet, a świadkowie nie potrafią się nawet zgodzić, w jakim języku mówił sprawca. Poe nazywał takie utwory opowieściami o rozumowaniu, a ten tekst bywa nazywany pierwszym nowoczesnym opowiadaniem detektywistycznym. Od tamtej pory pod słowem „kryminał” zmieściło się tyle odmian, że dziś znaczy ono zaskakująco mało.

Wystarczy, że trzy osoby poproszą w księgarni o „dobry kryminał”. Pierwsza marzy o zagadce zamkniętego pokoju i detektywie, który w ostatnim rozdziale zbierze podejrzanych w salonie. Druga chce mrocznego miasta, deszczu i bohatera, który więcej pije, niż dedukuje. Trzecia szuka czegoś lekkiego, z humorem, gdzie trup jest raczej pretekstem do zabawnej intrygi. Każda wyjdzie rozczarowana, jeśli dostanie książkę przeznaczoną dla sąsiadki.

Gatunek to pierwsze, a często jedyne kryterium, jakim posługujemy się przy wyborze książki. Jest wygodny, bo krótki i powszechnie zrozumiały, ale pod szerokimi nazwami kryją się światy, które łączy tylko ogólna konwencja. Na przykładzie kryminału, jednego z najchętniej czytanych gatunków, pokażemy, jak różne książki mieszczą się pod jedną etykietą i jak z tego wybrnąć.

Zagadka i uczciwa gra z czytelnikiem

Klasyczny kryminał zagadkowy narodził się jako gra. We wrześniu 1928 roku amerykański autor S. S. Van Dine ogłosił w „The American Magazine” dwadzieścia reguł pisania powieści detektywistycznych, a rok później angielski duchowny i pisarz Ronald Knox spisał własne dziesięć zasad, nazywane później jego „dekalogiem”. Sprawca musi pojawić się w książce wcześnie, rozwiązanie nie może opierać się na zjawiskach nadprzyrodzonych, a detektyw nie może ukrywać przed czytelnikiem znalezionych śladów. Chodziło o uczciwość: czytelnik miał mieć szansę rozwiązać zagadkę sam.

W 1930 roku brytyjscy autorzy kryminałów, wśród nich Agatha Christie, Dorothy L. Sayers i sam Knox, założyli w Londynie Detection Club. Pierwszym prezesem został G. K. Chesterton, a nowi członkowie składali żartobliwą przysięgę, ułożoną przez Sayers, że ich detektywi będą rzetelnie wykrywać zbrodnie, bez pomocy objawienia, kobiecej intuicji i szczęśliwego przypadku.

W tej tradycji mieszczą się powieści Agathy Christie, z „Morderstwem w Orient Expressie” z 1934 roku na czele. Pociąg utknął w zaspie, w jednym z przedziałów leży martwy pasażer, a Herkules Poirot ma przed sobą zamkniętą grupę podejrzanych. Liczy się konstrukcja intrygi, nie atmosfera ani psychologia, a przyjemność polega na śledzeniu tropów i porównywaniu własnych domysłów z rozwiązaniem. Kto lubi taki kryminał, zwykle nie przepada za opisami przemocy i długimi scenami z życia prywatnego policjantów. Zakończenie, które wyjaśnia wszystko co do joty, jest dla niego nagrodą za uważną lekturę.

Czarny kryminał: miasto ważniejsze niż zagadka

Zupełnie inną drogą poszli Amerykanie. W „Wielkim śnie” Raymonda Chandlera z 1939 roku prywatny detektyw Philip Marlowe przemierza Los Angeles, w którym bogaci są zepsuci, policja przekupna, a każde pytanie prowadzi do kolejnego kłamstwa. Intryga jest tak zawiła, że gdy Howard Hawks przenosił powieść na ekran, scenarzyści nie mogli ustalić, kto zabił szofera Owena Taylora. Zapytany o to Chandler odpowiedział podobno, że sam nie ma pojęcia.

Czytelnik czarnego kryminału przychodzi jednak po coś innego niż rozwiązanie: po język, nastrój i bohatera z zasadami w świecie, który zasad nie ma. Ten nurt, nazywany też kryminałem noir, ma do dziś licznych kontynuatorów. Jego znakiem rozpoznawczym jest narracja pierwszoosobowa, ostry dialog i moralna szarość, a bohater często wygrywa tylko połowicznie.

Kto szuka zagadki w stylu Poirota, może się w czarnym kryminale poczuć zagubiony. Kto szuka klimatu, może się znudzić przy kryminale zagadkowym. To dwa różne gusty, choć księgarnia odkłada obie książki na tę samą półkę.

Policja przy pracy i zbrodnia od środka

Trzecia odmiana to kryminał proceduralny, w którym śledztwo prowadzi zespół policjantów, a autor drobiazgowo pokazuje ich codzienną pracę. Dla wielu późniejszych pisarzy wzorem była seria Maj Sjöwall i Pera Wahlöö o komisarzu Martinie Becku, nazwana przez autorów „Powieścią o zbrodni” i zaplanowana od początku jako trzysta rozdziałów rozłożonych na dziesięć książek, wydawanych w latach 1965-1975. W pierwszej, „Roseannie”, z wody przy Kanale Gota w okolicach Motali zostaje wydobyte ciało nieznanej kobiety. Śledztwo trwa miesiącami i składa się z żmudnych przesłuchań, telefonów i ślepych zaułków. Autorzy pisali przy tym otwarcie o problemach społecznych Szwecji, co dla wielu czytelników jest najważniejszą warstwą tych książek.

Jeszcze inaczej działa thriller psychologiczny, w którym często znamy sprawcę od pierwszych stron. W „Utalentowanym panu Ripleyu” Patricii Highsmith z 1955 roku śledzimy losy młodego Amerykanina, który zabija i przejmuje życie bogatego znajomego. Napięcie nie wynika z pytania „kto”, tylko z pytania „czy mu się uda” i z niepokojącego odkrycia, że czytelnik zaczyna mu kibicować.

Mamy więc już cztery rodzaje książek, które sklep oznaczy tym samym słowem: zagadkę, kryminał noir, powieść proceduralną i thriller psychologiczny. A to nie koniec wyliczanki.

Polskie odmiany gatunku

Polski kryminał ma własne, rozpoznawalne nurty. Marek Krajewski w 1999 roku wydał „Śmierć w Breslau”, pierwszą powieść o radcy kryminalnym Eberhardzie Mocku, i dał początek modzie na kryminał retro, osadzony w przedwojennym mieście z jego ulicami, knajpami i polityką. Ryszard Ćwirlej wskrzesił z kolei powieść milicyjną, popularną w czasach PRL. Jego cykl o milicjantach, a potem policjantach z Poznania, rozpoczęty w 2007 roku powieścią „Upiory spacerują nad Wartą”, dzieje się głównie w latach osiemdziesiątych i opowiada o nich z humorem i ironią.

Joanna Chmielewska stworzyła odrębną odmianę, komedię kryminalną, w której śledztwo jest pretekstem do galerii ekscentrycznych postaci i zwariowanych zbiegów okoliczności. „Wszystko czerwone” z 1974 roku to dobry przykład: zbrodnia naprawdę się wydarza, ale czytelnik śmieje się częściej, niż się boi. Na drugim biegunie są kryminały z małych społeczności, jak seria Katarzyny Puzyńskiej rozpoczęta „Motylkiem” w 2014 roku. Jej akcja toczy się w fikcyjnej wsi Lipowo, której pierwowzorem jest Pokrzydowo w powiecie brodnickim, gdzie przez lata mieszkali dziadkowie pisarki.

Dobrze tę różnorodność widać w Nagrodzie Wielkiego Kalibru, przyznawanej od 2004 roku i od 2009 roku wręczanej we Wrocławiu. Główną nagrodę dostały kryminały retro, jak „Koniec świata w Breslau” Krajewskiego, pierwszy laureat, i „Tylko umarli wiedzą” Ćwirleja (2018), a także współczesne powieści, takie jak „Skaza” Roberta Małeckiego (2019) czy „Roztopy” Jędrzeja Pasierskiego (2020). Wszystkie to „kryminały”, ale trudno o książki bardziej od siebie odległe.

Gatunek i temat razem

Skoro jedno słowo nie wystarcza, potrzebne jest drugie. Najlepiej sprawdza się temat, który dookreśla, o czym jest książka. „Kryminał” plus „Prywatni detektywi” to co innego niż „kryminał” plus „Policjanci i policjantki”. „Kryminał” plus „Osoby zaginione” zapowiada inną historię niż „kryminał” plus „Zabójstwo seryjne”, a dołożenie miejsca akcji, na przykład Wrocławia albo Szwecji, zawęża wybór jeszcze bardziej.

W Poleć mi KSIĄŻKĘ każdy gatunek ma własną stronę, na przykład Kryminał. Oprócz listy książek są na niej bloki „Najczęstsze tematy” i „Najczęstsze miejsca akcji”. Wśród tematów kryminału na czele znajdziesz „Policjantów i policjantki”, „Tajemnicę”, „Zabójstwo” i „Prywatnych detektywów”, a wśród miejsc Polskę, Warszawę, Londyn i Szwecję. Kliknięcie tematu dokłada go do listy jako drugie kryterium. Pełna wyszukiwarka pozwala z kolei łączyć kilka gatunków i tematów naraz.

Działa to także w drugą stronę. Kto nie znosi opowieści o seryjnych mordercach, wpisze w polu „Wyklucz gatunek, temat albo autora” temat „Zabójstwo seryjne”, a nad listą pojawi się pigułka „bez: Zabójstwo seryjne” i takie książki znikną z bieżących wyników. Szukasz kryminału dla nastolatka? W grupie „Dla kogo” wystarczy wybrać „Dla młodzieży”, a na liście zostaną kryminały przeznaczone dla młodszych czytelników. Wszystkie te kryteria można dowolnie zestawiać, więc jedna lista łatwo przechodzi od kilku tysięcy pozycji do kilkudziesięciu dobranych pod twój gust.

Strona gatunku Kryminał z blokami Najczęstsze tematy i Najczęstsze miejsca akcji oraz pierwszymi okładkami listy
Na stronie gatunku widać tematy i miejsca, które najczęściej pojawiają się w kryminałach: dwa kliknięcia i zostaje odmiana, której szukasz.

Dla wygody przygotowaliśmy też gotowe listy tematyczne, które łączą gatunek z tematem i miejscem, na przykład Kryminały o prywatnych detektywach z akcją w Wielkiej Brytanii, Thrillery o zaginięciach z akcją w Polsce czy Kryminały o seryjnych zabójcach z akcją w Stanach Zjednoczonych. To dobry punkt startu, jeśli wiesz, jaki rodzaj historii lubisz, ale nie masz w głowie konkretnych tytułów.

Oceny, które rozumieją gatunek

Drugim narzędziem są oceny szczegółowe. W naszym serwisie czytelnicy wystawiają kryminałom nie tylko notę ogólną, ale też oceny za pięć cech typowych dla gatunku: „Zagadka”, „Logika rozwiązania”, „Napięcie”, „Bohaterowie” i „Zakończenie”. Każdej cesze towarzyszy krótkie pytanie pomocnicze. Przy „Zagadce” brzmi ono „Czy chciało się wiedzieć, kto to zrobił?”, a przy „Bohaterach” „Czy to ludzie, czy figury do przestawiania?”.

Te pięć not odpowiada dokładnie na różnice, o których była mowa. Miłośnik Christie powinien patrzeć na „Zagadkę” i „Logikę rozwiązania”. Miłośnik Chandlera raczej na „Bohaterów”, a o języku więcej dowie się z opinii. Ktoś, kto chce czytać do trzeciej w nocy, wybierze „Napięcie”. Na stronie gatunku wystarczy kliknąć wybraną cechę w grupie „Co chwalą czytelnicy”, a zostaną kryminały, którym czytelnicy postawili za nią średnio co najmniej osiem gwiazdek.

Zestaw cech zmienia się razem z rodzajem książki. Powieść ocenia się za „Fabułę”, „Bohaterów”, „Styl”, „Tempo” i „Klimat”, fantastykę między innymi za „Świat przedstawiony” i „Pomysł”, a książkę dla dzieci za „Język na wiek”, „Humor”, „Ilustracje” i to, czy „Wciąga” i „Zapada w pamięć”. Dzięki temu porównanie dwóch książek z jednego gatunku odbywa się według miary, która ma dla tego gatunku sens.

Cykl czy pojedyncza powieść

Kryminał, bardziej niż jakikolwiek inny gatunek, żyje w cyklach. Czytelnicy przywiązują się do detektywa, do jego zespołu i do miasta, w którym pracuje, i chcą wracać do nich co roku. Sama etykieta gatunku nie zdradzi przy tym, czy sięgamy po zamkniętą historię na jeden wieczór, czy po pierwszy z kilkunastu tomów.

Przy cyklach dochodzi pytanie o kolejność. Część serii można czytać w dowolnym porządku, bo każda sprawa jest zamknięta, a życie bohatera zmienia się niewiele. W innych prywatne wątki ciągną się przez wiele tomów i lektura od środka psuje przyjemność. Bywa też, że autor przeskakuje w czasie: w „Widmach w mieście Breslau” z 2005 roku Krajewski cofa Mocka do 1919 roku, a rok później w „Festung Breslau” rzuca go w oblężone miasto 1945 roku, więc kolejność wydania nie pokrywa się z kolejnością wydarzeń.

W Poleć mi KSIĄŻKĘ na karcie książki z cyklu widać nazwę cyklu, pasek tomów z zaznaczonym bieżącym i zdanie o tym, jak najlepiej czytać całość, na przykład „Najlepiej czytać według numerów tomów.” albo „Najlepiej czytać w kolejności wydań.”. Spis wszystkich cykli i serii ma te same kryteria gatunku i tematu co lista książek. Dzięki temu można szukać nie tylko kryminału, ale od razu cyklu kryminalnego o prywatnym detektywie albo o policjantce z małego miasta.

Nie tylko kryminał

To, co powiedzieliśmy o kryminale, dotyczy niemal każdego gatunku. „Fantasy” obejmuje zarówno epickie sagi z mapami królestw, jak i współczesne historie o magii w wielkim mieście. „Powieść obyczajowa” to i pogodna opowieść o nowym początku, i ciężka saga rodzinna. „Reportaż” to i podróż na drugi koniec świata, i drobiazgowa rekonstrukcja jednej sprawy sądowej z sąsiedniego powiatu.

Zawsze działa ta sama metoda: do gatunku dołożyć temat, a w razie potrzeby miejsce akcji i cechę, którą czytelnicy w książce chwalą. Spis wszystkich gatunków znajdziesz w dziale Gatunki, a tematów w dziale Tematy.

Pięć pytań przed wyborem kryminału

Jeśli chcesz szybko określić własny gust kryminalny, odpowiedz sobie na pięć pytań. Przydadzą się w księgarni, w bibliotece i w rozmowie z kimś, kto ma ci coś polecić.

  1. Kto prowadzi śledztwo: amator, prywatny detektyw, policja, a może nikt, bo śledzimy sprawcę?
  2. Co jest ważniejsze: zagadka do rozwiązania czy atmosfera i postaci?
  3. Gdzie i kiedy ma się dziać akcja: we współczesnym mieście, na prowincji, w przedwojennej metropolii?
  4. Ile przemocy jesteś w stanie znieść na kartach książki?
  5. Wolisz pojedynczą powieść czy cykl z tym samym bohaterem?

Odpowiedzi szybko zamieniają się w kryteria. „Amator, zagadka, prowincja, mało przemocy, cykl” to zupełnie inny zbiór książek niż „policja, atmosfera, wielkie miasto, dużo przemocy, pojedyncza powieść”, choć oba zbiory nazywamy kryminałem. Kto zna już odpowiedzi, nie musi przeglądać całej półki: wystarczy kilka kliknięć w kolumnie kryteriów albo jedno precyzyjne zdanie przy ladzie.

Redakcja Poleć mi KSIĄŻKĘ

Źródła

Dyskusje

O tym artykule nikt jeszcze nie rozmawia.

Czytaj także

Wszystkie artykuły