Opis wydawcy a prawda o książce: jak czytać notki na okładce

Piętnastego maja 1907 roku w nowojorskim Aldine Club około trzystu pięćdziesięciu gości dorocznej kolacji Amerykańskiego Stowarzyszenia Księgarzy dostało w prezencie książeczkę „Are You a Bromide?” Geletta Burgessa. Humorysta wydał ją kilka miesięcy wcześniej, ale na tę okazję przygotował specjalną obwolutę. Narysował na niej młodą damę, podpisaną „Miss Belinda Blurb in the act of blurbing”, i dodał hasło „YES, this is a »BLURB«!”, kpiąc z przesadnych zachwytów na ówczesnych okładkach powieści. Żart się przyjął, a słowo „blurb” do dziś oznacza po angielsku pochwalny tekst na okładce książki. Hasło „blurb” ma także „Wielki słownik języka polskiego” PAN, według którego to „krótka notka polecająca umieszczana przeważnie na okładce książki w celu zachęcenia czytelnika do jej kupienia”, a pierwsze polskie poświadczenie pochodzi z 1995 roku.

Burgess ponad sto lat temu dostrzegł to, o czym warto pamiętać przy każdym zakupie: notka na okładce jest reklamą. Nie musi kłamać, często jest napisana zręcznie i z wyczuciem, ale służy czemu innemu niż recenzja. Recenzja ma ocenić książkę, notka ma ją sprzedać. Dobrze jest czytać ją ze świadomością tej różnicy.

Krótka historia pochwał na okładce

Polecanie książek cudzymi słowami jest starsze niż samo słowo „blurb”. W 1855 roku Ralph Waldo Emerson napisał do młodego Walta Whitmana list z gratulacjami po lekturze „Źdźbeł trawy”. Rok później drugie wydanie tomu miało na grzbiecie wytłoczone zdanie z tego listu: „I Greet You at the Beginning of a Great Career”. Prywatna pochwała zamieniła się w ten sposób w reklamę, i to na samej oprawie.

W listopadzie 1936 roku George Orwell w eseju „In Defence of the Novel” narzekał na recenzentów piszących jak autorzy notek. Opisywał krytyka, którego wydawcy pchają „coraz wyżej po bezkresnej drabinie przymiotników”, aż każda nowa powieść okazuje się arcydziełem. Pół wieku później nowojorski magazyn „Spy” prowadził rubrykę „Logrolling in Our Time”, w której wytykał pisarzy wystawiających sobie nawzajem pochlebne blurby. Zwyczaj ma się dobrze do dziś, więc warto wiedzieć, jak czytać jego owoce.

Kto pisze opis i kiedy

Opis wydawniczy powstaje zazwyczaj w wydawnictwie: pisze go redaktor prowadzący, ktoś z działu promocji, czasem sam autor. Często powstaje wcześnie, na potrzeby zapowiedzi i katalogów dla księgarń, kiedy książka jest jeszcze w redakcji albo w przekładzie. To tłumaczy, dlaczego zdarzają się notki, które nie zgadzają się z treścią w szczegółach: imię bohatera, przebieg wydarzeń czy nawet zakończenie mogły się zmienić w ostatnich poprawkach.

Szczerość wobec czytelnika, który mógłby się zawieść, nie leży w interesie autora tekstu reklamowego.

Ten sam opis trafia potem w wiele miejsc naraz. Wydawca przekazuje go w danych katalogowych hurtowniom i księgarniom, a te umieszczają go na swoich stronach. Dlatego w różnych sklepach internetowych czytamy zwykle identyczne słowa o tej samej książce: to nie jest dziesięć niezależnych opinii, tylko jeden tekst powielony dziesięć razy.

Wreszcie, opis jest pisany dla szerokiej publiczności. Ma przyciągnąć możliwie wielu czytelników, więc unika wszystkiego, co mogłoby kogokolwiek zniechęcić. Jeśli powieść jest powolna, notka o tym nie wspomni. Jeśli zakończenie jest otwarte, notka nie ostrzeże. Szczerość wobec czytelnika, który mógłby się zawieść, nie leży w interesie autora tekstu reklamowego.

Słownik notek: co znaczą najczęstsze sformułowania

Notki mają swój język, który po kilku latach lektury rozpoznaje się bez trudu. Przy odrobinie praktyki można z niego wyczytać więcej, niż autor notki zamierzał. Kilka przykładów:

• „Poruszająca”, „wstrząsająca”, „bolesna” zwykle oznaczają trudny temat: chorobę, przemoc, wojnę, stratę. To ważna informacja dla kogoś, kto szuka lektury do odpoczynku.
• „Kameralna”, „subtelna”, „wyciszona” często znaczą, że akcja toczy się powoli i większość wydarzeń rozgrywa się w głowach bohaterów.
• „Dla miłośników prozy autora X” to wskazówka, do kogo wydawca kieruje książkę. Bywa trafna, ale bywa też życzeniem: łatwiej sprzedać debiut, jeśli porówna się go do znanego nazwiska.
• „Na podstawie prawdziwych wydarzeń” może znaczyć wszystko, od reportażu po powieść, w której z prawdziwej historii zostało nazwisko jednej postaci.
• „Bestseller” bez dookreślenia zwykle nie wyjaśnia, gdzie, kiedy i według czyjego zestawienia. Książka mogła być bestsellerem w innym kraju, dekadę temu albo przez tydzień w jednej sieci księgarń.

Nie chodzi o to, by każde z tych słów traktować podejrzliwie. Chodzi o to, by przekładać je na pytania. Skoro „wstrząsająca”, to czym? Skoro „dla miłośników X”, to co dokładnie łączy te książki: temat, styl, nastrój?

Cytaty z recenzji: zawsze sprawdź, czyje to słowa

Na tylnej okładce i na skrzydełkach często pojawiają się krótkie cytaty z recenzji albo polecenia znanych pisarzy. To cenna wskazówka, ale z dwoma zastrzeżeniami. Po pierwsze, wydawca wybiera z recenzji zdania najbardziej pochlebne. Recenzja, która w całości była umiarkowana, może dostarczyć jednego entuzjastycznego zdania, i to właśnie ono trafi na okładkę.

Po drugie, warto sprawdzić źródło. Cytat z recenzji w znanym piśmie literackim to co innego niż cytat z anonimowego bloga, a polecenie pisarza, który wydaje książki w tym samym wydawnictwie, to co innego niż opinia niezależnego krytyka. Polecenia autorów wynikają często z przyjaźni albo z prośby wydawcy; to normalna praktyka, ale nie dowód jakości.

Jeśli cytat pochodzi z prasy, łatwo znaleźć pełną recenzję i przeczytać ją w całości. Kilka minut lektury pełnego tekstu pokazuje, czy recenzent był zachwycony, czy tylko docenił jeden aspekt książki.

Notka, która zdradza zbyt wiele

Osobnym problemem jest notka, która opowiada za dużo. Zdarza się, że opis na okładce streszcza wydarzenia z pierwszej połowy książki, łącznie ze zwrotem akcji, na który autor pracował przez sto pięćdziesiąt stron. Wydawca chce pokazać, że „dużo się dzieje”, a czytelnik traci przyjemność odkrywania.

Prosta rada: jeśli lubisz niespodzianki, przeczytaj tylko pierwsze zdanie albo dwa zdania notki. Zwykle dowiesz się z nich, kim jest bohater i w jakiej sytuacji się znajduje, a to wystarczy do decyzji. Resztę zostaw książce. Przy kryminałach i thrillerach ta zasada działa szczególnie dobrze.

Czasem już podtytuł wpływa na nasze oczekiwania mocniej niż cała notka. „Pachnidło” Patricka Süskinda, wydane w 1985 roku, ma podtytuł „Historia pewnego mordercy”. Kto spodziewa się na tej podstawie kryminału ze śledztwem, będzie zaskoczony, bo to opowieść o obsesji Jeana-Baptiste’a Grenouille’a i o zmyśle węchu w osiemnastowiecznej Francji, a nie zagadka do rozwiązania. Podtytuł jest prawdziwy, tylko obraz, jaki z niego wynika, okazuje się za wąski.

Czego w notce zwykle brakuje: dane o wydaniu

Notka opowiada o treści, ale pomija informacje, które bywają ważniejsze przy wyborze konkretnego egzemplarza. Najczęściej brakuje w niej roku pierwszego wydania. Powieść zapowiadana jako „nowa” bywa w rzeczywistości wznowieniem tytułu sprzed trzydziestu lat w świeżej okładce, a czytelnik, który ją zna, dowiaduje się o tym dopiero w domu.

Druga luka to przekład. Klasykę wydaje się w Polsce często w kilku tłumaczeniach naraz, z różnych epok, a różnice między nimi potrafią być ogromne: inne imiona postaci, inny rytm zdań, inne rozwiązania gier słów. Notka rzadko o tym wspomina, tymczasem dla wielu czytelników wybór tłumacza jest równie ważny jak wybór książki.

Trzecia luka dotyczy wydań skróconych i adaptacji. Zwłaszcza przy książkach dla dzieci zdarzają się wydania „na podstawie” klasycznej powieści, przepisane prostszym językiem i znacznie krótsze od oryginału. Same w sobie bywają pożyteczne, ale ktoś, kto kupuje dziecku lekturę szkolną, powinien wiedzieć, czy dostaje pełny tekst.

Wszystkie te informacje znajdują się zwykle na stronie redakcyjnej książki, a w naszym serwisie na karcie: w metryczce widać rok i wydawcę, przy przekładach dopisek z nazwiskiem tłumacza i tytułem oryginału, a w zwiniętej sekcji „Szczegóły katalogowe” zdanie o historii wydawniczej i tabelę wszystkich wydań. Tam właśnie lepiej zajrzeć, zanim notka przekona nas do zakupu.

Co sprawdzić zamiast notki

Opis wydawcy dobrze jest skonfrontować z informacjami, które nie pochodzą od wydawcy. Najbardziej przydatne są trzy ich rodzaje: tematy książki, oceny czytelników z podziałem na cechy i opinie osób, które już ją przeczytały.

W tematach treść jest opisana bez przymiotników. Zamiast „poruszającej opowieści o sile ducha” widzimy na przykład „Choroba”, „Rodzina”, „Szpitale”. To mniej poetyckie, ale bardziej uczciwe: od razu wiadomo, z czym się zmierzymy. W naszym serwisie tematy znajdują się na karcie każdej książki, w wierszu „Tematy:”, a każdy z nich prowadzi do innych książek o tym samym. Pełny spis znajdziesz w dziale Tematy.

Z ocen szczegółowych dowiadujemy się tego, o czym w notce nie przeczytamy nigdy: co w tej książce jest mocne, a co słabsze. W Poleć mi KSIĄŻKĘ czytelnicy oprócz oceny ogólnej, od jednej do dziesięciu gwiazdek, wystawiają noty za kilka cech dobranych do rodzaju książki. Przy powieści są to „Fabuła”, „Bohaterowie”, „Styl”, „Tempo” i „Klimat”, przy literaturze faktu „Rzetelność”, „Przystępność”, „Przydatność”, „Układ” i „Styl”. Przy „Ziemi obiecanej” Reymonta tuż nad notami widać zdanie „Najwyżej czytelnicy oceniają w niej bohaterów”. Jeśli notka obiecuje „trzymającą w napięciu akcję”, a czytelnicy dają niskie noty za tempo, wiadomo, komu wierzyć.

„O książce” i „Opis wydawcy” obok siebie

Na karcie książki w naszym serwisie oba rodzaje tekstu są rozdzielone. Najpierw jest sekcja „O książce”: krótki tekst przygotowany w serwisie, pisany bez reklamowych przymiotników, z którego szybko dowiesz się, czym jest książka. Pod spodem można rozwinąć „Opis wydawcy”, czyli tekst przygotowany przez wydawcę danego wydania. Przy części starszych książek w tym miejscu jest „Streszczenie”.

Takie zestawienie ma praktyczny sens. Kto chce szybko zorientować się w treści, czyta „O książce”. Kto chce poczuć ton, jakim wydawca zapowiada książkę, rozwija opis wydawcy. A kto ma wątpliwości, porównuje oba teksty i wyciąga własne wnioski. Teksty „O książce” nie są recenzjami ani opisami wydawcy: mają opisywać, a nie oceniać. Ocena należy do czytelników.

Gdy któryś z tekstów zawiera błąd, na przykład myli imię bohatera albo opisuje inne wydanie, pod wierszami gatunków i tematów jest odsyłacz „Zgłoś błąd w danych”. Zgłoszenie trafia do prowadzącego serwis, a przyjęta poprawka zmienia kartę.

Opinie czytelników jako druga strona medalu

Trzecim źródłem są opinie. Czytelnik, który ocenił książkę, może dopisać do oceny opinię liczącą najwyżej 1000 znaków. Gdy przy książce są takie opinie, na karcie pojawia się sekcja „Opinie czytelników”: na górze te, które inni najczęściej uznali za pomocne, potem pozostałe od najnowszej. Opinie zdradzające fabułę ich autorzy oznaczają przełącznikiem, więc na karcie są zwinięte i odsłania się je kliknięciem.

W internecie trzeba przy tym pamiętać, że nie każda opinia jest szczera. Od 1 stycznia 2023 roku sklep, który publikuje opinie klientów, musi poinformować, czy i jak sprawdza, że pochodzą od osób, które naprawdę kupiły towar albo z niego korzystały. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów wymienia jako zakazane między innymi zamawianie fałszywych opinii i usuwanie prawdziwych negatywnych. Pochwał na okładce te przepisy nie dotyczą, bo blurb to głos krytyka albo pisarza, a nie klienta.

Przy części książek są też krótkie pytania, na które odpowiadają czytelnicy, którzy daną książkę przeczytali, na przykład „Czy zakończenie cię zaskoczyło?” albo „Czy łatwo wejść w świat tej książki?”. Odpowiedzi zbieramy w sekcji „Czytelnicy odpowiadają na pytania o tę książkę”. Wyniki widzi każdy, gdy pytanie zbierze co najmniej pięć odpowiedzi, a kto sam odpowie, zobaczy je od razu. Tak zdobywamy odpowiedź na pytanie, które w notce zostaje zbyte ogólnikiem.

Opinie skrajne lepiej czytać z rezerwą, tak samo jak notkę. Najbardziej entuzjastyczne i najbardziej krytyczne głosy zdradzają często więcej o oczekiwaniach piszącego niż o książce. Najwięcej dają opinie wyważone, w których ktoś pisze, co mu się podobało, a co nie, i dlaczego.

Notka jako zaproszenie, nie umowa

Nie trzeba jednak skreślać notek. Dobra notka potrafi trafnie oddać nastrój książki w kilku zdaniach, a jej autor zna tekst lepiej niż ktokolwiek poza pisarzem i tłumaczem. Opis wydawcy jest też często jedynym źródłem podstawowych informacji o nowości, zanim ktokolwiek zdąży ją przeczytać i ocenić.

Rozsądne podejście wygląda więc tak: z notki dowiadujemy się, czym książka chce być, z tematów, o czym jest, a z ocen i opinii, jak wyszło. Dopiero te trzy perspektywy razem dają uczciwy obraz. W bibliotece i księgarni stacjonarnej można je uzupełnić lekturą pierwszych stron, w internecie kartą książki. W wyszukiwarce Znajdź książkę da się pójść o krok dalej i wybrać cechę, za którą czytelnicy mają książkę wysoko oceniać, na przykład tempo albo bohaterów, a w rankingach czytelników sprawdzić, na które tytuły głosują inni.

Gelett Burgess zażartował z przesadnych zachwytów na okładkach ponad sto lat temu. Przesada została, ale czytelnik ma dziś więcej narzędzi, by ją rozpoznać, niż kiedykolwiek wcześniej. Na stronie głównej i w spisach serwisu każda okładka prowadzi do karty, na której notka jest tylko jednym z głosów.

Redakcja Poleć mi KSIĄŻKĘ

Źródła

• Pochodzenie słowa „blurb” (Gelett Burgess, 1907): Word Origins, Literary Hub
• Hasło „blurb” w słowniku Dictionary.com: dictionary.com
• „Blurb” w „Wielkim słowniku języka polskiego” PAN: wsjp.pl
• „Blurb”, w tym rubryka „Logrolling in Our Time” magazynu „Spy”: Wikipedia
• Emerson, Whitman i historia blurbu, „Forum Poetyki”, jesień 2016: pressto.amu.edu.pl
• George Orwell, „In Defence of the Novel” (1936): orwell.ru
• „Pachnidło”: Wikipedia
• UOKiK o nowych obowiązkach dotyczących opinii konsumenckich od 1 stycznia 2023 roku: archiwum.uokik.gov.pl
• Regulamin serwisu: teksty o książkach, opinie przy ocenach (najwyżej 1000 znaków) i pytania przy książkach: /regulamin