Przejdź do treści
Poleć mi książkę

Kolejność wydania czy chronologia akcji? Spór czytelników cykli

Narnia, Hornblower, Diuna i Pieśń lodu i ognia: kiedy czytać tomy tak, jak powstawały, a kiedy według losów bohatera. I jak zaproponować własną kolejność.

Redakcja Poleć mi KSIĄŻKĘ 10 min czytania

Wiosną 1957 roku do C. S. Lewisa napisał jedenastoletni czytelnik z Ameryki. Pokłócił się z mamą o to, w jakiej kolejności czytać „Opowieści z Narnii”: on chciał zaczynać od początku dziejów krainy, ona od książki, która wyszła pierwsza. Lewis odpowiedział, że bliżej mu do zdania chłopca, i dorzucił ważną uwagę: cykl nie był zaplanowany z góry, jak sądzi mama. Pisarz nie zamknął sporu, tylko dał amunicję obu stronom.

Pytanie chłopca dotyczy nie tylko Narnii, ale setek innych cykli. Czytać tak, jak autor pisał i jak odkrywali to pierwsi czytelnicy, czy tak, jak toczą się losy bohaterów? Przyjrzymy się kilku słynnym przypadkom, a potem pokażemy, jak w naszym serwisie sprawdzić kolejność i zaproponować własną.

Dwa porządki, dwa różne doświadczenia

Kolejność wydania to porządek, w jakim książki trafiały do księgarń. Czytając w ten sposób, odkrywasz świat razem z autorem: najpierw to, co uznał za najważniejsze, potem dopowiedzenia, poprawki i powroty. Chronologia akcji to porządek kalendarza w świecie przedstawionym, od najwcześniejszych wydarzeń do najpóźniejszych. Ten sposób przypomina oglądanie życiorysu bohatera od kołyski.

Najczęściej oba porządki się pokrywają i problemu nie ma. Rozjeżdżają się wtedy, gdy autor po sukcesie wraca do młodości bohatera albo dopisuje po latach tom, który wypełnia lukę w środku opowieści. Bywa też, że cykl przejmuje ktoś inny i dopisuje dzieje sprzed pierwszego tomu albo że dwa tomy opowiadają ten sam czas z różnych miejsc. Każdą z tych sytuacji pokażemy na przykładzie.

Narnia: spór, który trwa od lat

„Lew, czarownica i stara szafa” ukazał się w 1950 roku, „Siostrzeniec czarodzieja” w 1955. Pierwsza książka zaczyna się od dzieci, które przez szafę trafiają do zaśnieżonej krainy, druga opowiada o tym, jak ta kraina powstała. Pierwsze wydania nie miały numerów. Amerykański wydawca ponumerował tomy według dat wydania, a w 1994 roku wydawnictwo HarperCollins przyjęło porządek chronologiczny, za radą pasierba pisarza, Douglasa Greshama.

Wielu badaczy twórczości Lewisa się z tym nie zgadza. Peter Schakel opowiada się za kolejnością wydań, a Paul Ford uważa nową numerację za najmniej wierną intencjom autora. Argument najłatwiej zrozumieć na przykładzie Aslana. W „Lwie, czarownicy i starej szafie” lew pojawia się jako tajemnica, o której dzieci i czytelnik słyszą najpierw szeptem. Kto zna go już z „Siostrzeńca”, tej tajemnicy nie przeżyje.

Na naszej stronie cyklu Opowieści z Narnii jest zdanie „Najlepiej czytać w kolejności wydań.” i taką radę dajemy każdemu, kto czyta Narnię po raz pierwszy. Zacznij od „Lwa, czarownicy i starej szafy”, a „Siostrzeńca czarodzieja” w przekładzie Andrzeja Polkowskiego zostaw na moment, gdy dziecko zapyta, skąd w środku lasu wzięła się latarnia. Odpowiedź z tej książki więcej znaczy, gdy pytanie już padło.

Hornblower: bohater, który młodnieje z każdą książką

Cecil Scott Forester zaczął od środka. W „Szczęśliwym powrocie” z 1937 roku Horatio Hornblower jest już kapitanem fregaty na wodach Ameryki Środkowej. Powieść odniosła sukces, autor dopisywał kolejne i po kilkunastu latach postanowił opowiedzieć o początkach kariery bohatera. „Pan midszypmen Hornblower” ukazał się w 1950 roku, a jego akcja zaczyna się w 1794. Przy okazji Forester odmłodził go o kilka lat w stosunku do tego, co wynikało z pierwszej powieści.

W efekcie kolejność pisania przypomina album ze zdjęciami przeglądany na wyrywki. „Hornblower i kryzys”, czwarty tom według chronologii, Forester zostawił niedokończony; ukazał się w 1967 roku. Kto czyta w porządku wydań, najpierw poznaje dojrzałego, zamkniętego w sobie kapitana, a dopiero później chłopaka, który dostaje choroby morskiej, zanim jego okręt w ogóle wyjdzie w morze.

Na stronie cyklu Powieści „Hornblowerowskie” tomy są ponumerowane według losów bohatera: „Pan midszypmen Hornblower” to „Tom 1 z 11”, a „Szczęśliwy powrót” to „Tom 6 z 11”. Przy pierwszej lekturze radzimy trzymać się właśnie tej numeracji. Hornblower w obu wariantach jest tym samym człowiekiem, ale jego awanse, porażki i rozterki najlepiej widać, gdy narastają razem z nim, od pierwszego okrętu do ostatniego.

Na tej samej stronie zobaczysz też tomy z dopiskiem „brak w katalogu”. To powieści, których nie ma w naszym katalogu, choć mają swoje miejsce w chronologii. Dobrze o nich wiedzieć przed lekturą, żeby nie szukać na siłę brakującego ogniwa.

Ania z Zielonego Wzgórza: tomy wstawione w środek

Lucy Maud Montgomery postąpiła jeszcze inaczej. Zamiast cofać się do dzieciństwa bohaterki, wróciła po latach do luk w jej życiorysie. „Ania na uniwersytecie” ukazała się w 1915 roku, a „Wymarzony dom Ani” w 1917. Dopiero w 1936 roku, ponad dwadzieścia lat później, autorka wydała „Anię z Szumiących Topoli”, której akcja wypełnia trzy lata między tymi dwiema książkami. W 1939 roku dołożyła „Anię ze Złotego Brzegu”, wstawioną za „Wymarzonym domem”, a przed „Doliną Tęczy”.

Tu chronologia ma mocne argumenty. Tomy dopisane po latach nie zdradzają niczego, co mogłoby zepsuć wcześniejsze części, za to wypełniają luki w życiorysie bohaterki. Ania z Szumiących Topoli jest dyrektorką szkoły, pisze listy do narzeczonego i dojrzewa do małżeństwa, z którym spotkamy ją w następnym tomie. Czytana we właściwym miejscu, ta książka łagodzi skok między studentką a młodą żoną. Czytana na końcu, brzmi jak wspomnienie, co też ma swój urok, ale bardziej dla kogoś, kto wraca do świata Ani po latach.

Diuna: kiedy ciąg dalszy piszą inni

Frank Herbert napisał sześć powieści o Diunie, od „Diuny” z 1965 roku po „Kapitularz Diuną” z 1985. Tu kolejność wydań i chronologia akcji idą w parze, więc na stronie Kronik Diuny zalecamy trzymać się numerów tomów, a po wybraniu pigułki „Według roku pierwszego wydania” lista się nie zmienia. To rzadki i wygodny przypadek.

Strona cyklu Kroniki Diuny z wybraną kolejnością według roku pierwszego wydania i pierwszymi tomami
W Kronikach Diuny kolejność wydań i numery tomów dają ten sam porządek

Komplikacje zaczęły się później. Syn pisarza, Brian Herbert, razem z Kevinem J. Andersonem dokończył główną opowieść dwiema powieściami z 2006 i 2007 roku, opierając się na notatkach ojca, w tym na trzydziestostronicowym planie siódmego tomu. Na naszej stronie cyklu ostatnią z nich, „Czerwie Diuny”, znajdziesz jako ósmy tom, a siódmy ma dopisek „brak w katalogu”.

Ten sam duet napisał też całe trylogie, których akcja toczy się przed „Diuną”, niektóre nawet ponad dziesięć tysięcy lat wcześniej. Należą do nich Wielkie szkoły Diuny, wydawane od 2012 do 2016 roku. Chronologicznie to początek wszystkiego, ale zaczynać od nich to jak czytać przypisy przed tekstem głównym. Autorzy pisali je dla kogoś, kto wie, czym są przyprawa, Bene Gesserit i mentaci, a największą przyjemność sprawia przy nich rozpoznawanie zalążków przyszłych wydarzeń. Zacznij od Franka Herberta, a książki o wcześniejszych dziejach zostaw na deser.

Dwa tomy w tym samym czasie

George R. R. Martin trafił na inny problem. Rękopis czwartego tomu „Pieśni lodu i ognia” urósł tak bardzo, że autor podzielił go na dwie książki. Nie przeciął go jednak w połowie fabuły, tylko rozdzielił według bohaterów i miejsc. „Uczta dla wron” z 2005 roku opowiada o wydarzeniach na południu, na Żelaznych Wyspach i w Dornie, a „Taniec ze smokami” z 2011 roku o tym, co w tym samym czasie dzieje się na północy i za Wąskim Morzem.

Po polsku obie powieści wydano w dwóch częściach, na przykład „Uczta dla wron. Cienie śmierci” i „Taniec ze smokami. Marzenia i pył”, co dodaje jeszcze jeden poziom numeracji. Przy pierwszej lekturze najprościej czytać według dat wydania: najpierw całą „Ucztę”, potem cały „Taniec”. Przy powtórce można spróbować przeplatać rozdziały obu książek tak, by wydarzenia biegły równolegle. To już jednak zabawa dla kogoś, kto zna świat Westeros na pamięć.

Prosta zasada na pierwszy raz

Z tych przykładów wynika rada, która sprawdza się w większości cykli. Przy pierwszej lekturze wybierz kolejność wydań, chyba że strona cyklu podaje pewne numery tomów ułożone według losów bohatera, jak u Hornblowera, albo tom dopisany po latach tylko wypełnia lukę, jak u Montgomery. Autor odsłania tajemnice w określonym rytmie, a książkę dopisaną później pisał zwykle dla kogoś, kto wcześniejsze już zna. Z tomu o wcześniejszych wydarzeniach, napisanego później i czytanego jako pierwszy, łatwo dowiedzieć się tego, co w oryginale miało być zaskoczeniem.

Chronologię zostaw na drugie czytanie. Wtedy pozwala zobaczyć cykl na nowo: zauważysz zapowiedzi, które przy pierwszej lekturze przeoczyłeś, i sprawdzisz, czy świat jest spójny. Podobnie bywa z kryminałami. Agatha Christie napisała „Kurtynę”, ostatnią sprawę Herkulesa Poirota, na początku lat czterdziestych, ale wydała ją dopiero w 1975 roku, ponad pół wieku po jego debiucie. Ta powieść najwięcej daje temu, kto zna wcześniejsze śledztwa detektywa, więc lepiej zostawić ją na koniec.

Jedno zastrzeżenie dotyczy przekładów. Przy książkach tłumaczonych po wybraniu pigułki „Według roku pierwszego wydania” tomy są ułożone według najstarszego wydania w naszym katalogu, a polskie przekłady ukazywały się czasem w innym porządku niż oryginały albo z wieloletnim opóźnieniem. Jeśli lista ułożona według lat wygląda dziwnie, porównaj ją z numerami tomów i z datami oryginałów w encyklopedii. Przy cyklach z pewną numeracją numery są pewniejszym przewodnikiem.

Na koniec uwaga dla rodziców. Jeśli dziecko samo chce poznać historię od początku świata, nie ma powodu, by je od tego odwodzić. Kolejność to pomoc w lekturze, a nie przepis, a radość z czytania jest ważniejsza niż wierność dowolnej zasadzie.

Twoja kolejność też się liczy

W naszym serwisie kolejność czytania wynika najpierw z danych o książkach: z numerów tomów albo z roku pierwszego wydania, a nad listą zawsze jest zdanie, skąd pochodzi. Czytelnicy mogą ją jednak potwierdzić albo poprawić. Jeśli jesteś zalogowany i masz co najmniej dwie książki cyklu na półce „Przeczytane” albo je oceniłeś, na stronie cyklu i w pasku tomów na karcie książki zobaczysz przyciski „Ta kolejność czytania jest dobra” i „Zaproponuj inną kolejność”.

Drugi przycisk prowadzi na stronę „Zaproponuj kolejność czytania”. Na górze jest zdanie, jak ułożone są tomy teraz, a niżej lista okładek, które przestawiasz w górę i w dół. Przy każdej książce możesz zaznaczyć, że można ją czytać w dowolnym momencie, co przydaje się przy tomach z opowiadaniami albo przy pobocznych nowelach. Na koniec dopisujesz krótkie uzasadnienie, najwyżej 300 znaków, na przykład „Siostrzeniec po Ostatniej bitwie, bo odpowiada na pytania, które zostają po całym cyklu”.

Propozycja staje się kolejnością czytania cyklu, gdy poprze ją co najmniej trzech czytelników z kontem założonym co najmniej 7 dni temu i z co najmniej dwiema książkami tego cyklu przeczytanymi albo ocenionymi. Musi przy tym mieć więcej poparcia niż każda inna, także niż kolejność wynikająca z danych. Wtedy nad listą pojawia się zdanie „Kolejność czytania potwierdzona przez” z liczbą czytelników, a tomy zaznaczone jako poboczne trafiają do osobnego wiersza „Można czytać w dowolnym momencie:”. Swój głos zawsze możesz cofnąć przyciskiem „Wycofaj mój głos na tę kolejność”, a porządek według roku pierwszego wydania da się wybrać niezależnie od głosów.

Głosowanie dotyczy tylko cykli. Seria wydawnicza to zbiór niezależnych książek różnych autorów, więc nie ma w niej kolejności do ustalania. Jeśli zaś zauważysz w cyklu książkę, która do niego nie należy, zgłoś to przez „Zgłoś błąd w danych” na jej karcie.

Spór bez przegranych

Spór o kolejność czytania jest jednym z przyjemniejszych sporów w literaturze, bo obie strony coś zyskują. Kolejność wydań daje doświadczenie pierwszych czytelników, z całym napięciem i niespodziankami, które autor dla nich przygotował. Chronologia daje panoramę, w której widać, jak jeden los albo jeden świat składa się w całość.

Jeśli nie umiesz się zdecydować, zrób tak jak chłopiec z 1957 roku: zapytaj kogoś, kto cykl już zna, i porównaj argumenty. Możesz też zajrzeć do dyskusji o cyklu na jego stronie albo rozpocząć nową. A gdy po lekturze będziesz mieć własne zdanie, zostaw je w propozycji kolejności. Z twojego doświadczenia skorzysta następna osoba, która zada sobie to samo pytanie.

Redakcja Poleć mi KSIĄŻKĘ

Źródła

Dyskusje

O tym artykule nikt jeszcze nie rozmawia.

Czytaj także

Wszystkie artykuły