Szybkie ocenianie: kilka minut, które poprawią twoje polecenia

Każdy, kto zakładał konto w serwisie z propozycjami, zna to rozczarowanie. Na stronie z napisem „dla ciebie” pojawiają się książki, które pasują do wszystkich i do nikogo: najpopularniejsze tytuły sezonu, klasyka, o której słyszał każdy, i kilka przypadkowych pozycji. Nie ma w tym złej woli. System po prostu nic jeszcze o tobie nie wie, a zgadywanie na ślepo kończy się zawsze tak samo: propozycjami dla przeciętnego czytelnika, który nie istnieje.

Badacze nazywają to problemem zimnego startu. Opisywano go w literaturze naukowej od początku lat dwutysięcznych, między innymi w znanej pracy Andrew Scheina i współautorów z konferencji SIGIR w 2002 roku. Rozwiązań jest kilka, ale najprostsze zależy od samego czytelnika: trzeba dać systemowi trochę informacji o sobie. Na naszej stronie „Szybkie ocenianie” zajmuje to kilka minut.

Dlaczego właśnie dziesięć ocen

Na stronie „Dla ciebie” zachęcamy, by ocenić co najmniej dziesięć książek, zanim zaczniemy poważnie traktować propozycje. Skąd ta liczba? Propozycje powstają z twoich ocen: z każdej oceny wynika, czy gatunki i tematy danej książki mają u ciebie trafiać wyżej, czy niżej. Jedna albo dwie oceny to za mało, by odróżnić gust od przypadku. Przy dziesięciu zaczyna być widać, co się powtarza.

Dziesięć to oczywiście próg, a nie cel. Przy trzydziestu ocenach mapa gustu jest znacznie dokładniejsza, a przy stu widać w niej subtelności, których sam czytelnik mógł nie zauważać, na przykład że lubi kryminały wyłącznie wtedy, gdy dzieją się w przeszłości. Szybkie ocenianie jest pomyślane tak, by pierwsze dziesięć ocen zebrać w kilka minut, a kolejne przy okazji, kiedy tylko ma się chwilę.

Po przekroczeniu progu na stronie szybkiego oceniania pojawia się zdanie: „Tyle ocen wystarcza, żeby propozycje „Dla ciebie” opierały się na twoim guście.”, z odsyłaczem do propozycji. To dobry moment, by zajrzeć na stronę Dla ciebie i zobaczyć różnicę.

Jak wygląda szybkie ocenianie

Strona Szybkie ocenianie jest dostępna po zalogowaniu i nosi nagłówek „Oceń książki, które znasz”. Książki są na niej ułożone jak w rozkładówce: po kilka na każdej z dwóch stron, każda z okładką, tytułem i autorem, a pod spodem skala ocen od 1 do 10. Na początku są książki, których karty oglądasz albo które wyszukujesz, potem książki tych samych autorów i z tych samych miejsc akcji, a dalej te, po które inni czytelnicy sięgają teraz najczęściej, bo te z największym prawdopodobieństwem znasz.

Każdą książkę można ocenić jednym kliknięciem, pominąć przyciskiem „Pomiń” albo odłożyć na półkę z menu „Moja półka”, wybierając jeden ze stanów: „Do przeczytania”, „W trakcie”, „Przeczytane” albo „Porzucone”. Menu otwiera się pytaniem „Na jakim jesteś etapie?”. Pierwsza możliwość przydaje się, gdy trafiasz na książkę, której nie znasz, ale która brzmi ciekawie: zamiast ją pomijać, odkładasz ją do przeczytania i wrócisz do niej później.

Na górze strony widać, ile książek oceniono w tej sesji i ile ocen jest na koncie łącznie. Po włączeniu przełącznika „Pokaż opisy ocen” pod skalą pojawiają się krótkie opisy stopni, na przykład „Ani dobra, ani zła.” przy piątce. Na początku warto go włączyć, bo pomaga używać skali konsekwentnie; po kilkunastu ocenach można go wyłączyć i oceniać szybciej.

Klawiatura zamiast myszy

Najszybciej ocenia się z klawiatury. Cyfry od 1 do 9 wystawiają ocenę od 1 do 9, a dziesiątkę daje zero albo jedynka i zero wciśnięte szybko po sobie. Strzałkami ↑ i ↓ wybiera się książkę na rozkładówce, a strzałkami ← i → (albo klawiszami PgUp i PgDn) przewraca strony. Spacja pomija książkę, a Ctrl+Z, na komputerach Apple Cmd+Z, cofa ostatnią czynność. Na telefonie strony przewraca się przesunięciem palcem w bok.

Takie sterowanie pozwala ocenić kilkadziesiąt książek w kwadrans bez odrywania rąk od klawiatury. Gdy pomylisz się w ocenie, wystarczy przycisk „Cofnij” albo skrót cofania, a ocenę zawsze można też zmienić później na karcie książki.

Jeśli po ocenie chcesz dodać więcej szczegółów, rozwija się panel „Oceny szczegółowe i opinia” z gwiazdkami cech i przyciskiem „Dodaj opinię”. Pod ocenioną książką pojawia się przypomnienie: „Oceny szczegółowe i opinię dodasz na karcie tej książki.”. Przy szybkim ocenianiu nie trzeba tego robić; ocena ogólna w zupełności wystarcza, by propozycje zaczęły działać.

Jak oceniać książki przeczytane dawno temu

Szybkie ocenianie polega w dużej mierze na pamięci, a pamięć bywa zawodna. Psychologowie od lat opisują tak zwaną regułę szczytu i końca: z przeżyć zapamiętujemy przede wszystkim najmocniejszy moment i zakończenie, a nie całość. W przypadku książek oznacza to, że świetne zakończenie potrafi po latach zatrzeć w pamięci nudny środek, a rozczarowujący finał zepsuć wspomnienie całej lektury.

Badania nad samymi ocenami potwierdzają, że nie jesteśmy wobec siebie konsekwentni. Xavier Amatriain, Josep Pujol i Nuria Oliver poprosili w 2009 roku uczestników badania o ponowne ocenienie filmów, które oceniali wcześniej, i zmierzyli, jak bardzo nowe oceny różnią się od starych. Różnice były na tyle duże, że autorzy mówili o naturalnym szumie w ocenach użytkowników. Nikt nie jest maszyną do ocen i nikt nie musi nią być.

Co z tego wynika w praktyce? Kilka prostych zasad:

• Oceniaj to, co pamiętasz. Jeśli z książki zostało ci tylko mgliste wrażenie, lepiej ją pominąć niż zgadywać. Jedna pewna ocena jest więcej warta niż trzy niepewne.
• Nie przejmuj się jednym punktem. Różnica między siódemką a ósemką ma znacznie mniejsze znaczenie niż różnica między siódemką a trójką. W propozycjach liczy się przede wszystkim kierunek oceny, czyli to, czy jest powyżej, czy poniżej środka skali.
• Oceniaj z dzisiejszej perspektywy. Z zachwytu nad książką uwielbianą w wieku nastoletnim, która dziś nie przekonuje, więcej wynika o dawnym guście niż o obecnym. Pytanie brzmi: czy dziś chcesz czytać więcej takich książek?
• Lektury szkolne oceniaj spokojnie. Przy propozycjach i tak pomijamy gatunki lektur szkolnych, więc niska ocena „Nad Niemnem” z liceum nie odbierze ci powieści historycznych.

Plan na pierwszy kwadrans

Pierwszą sesję warto rozegrać według prostego planu. Najpierw włącz opisy ocen i przez kilka minut oceniaj tylko książki z kolejki, które naprawdę pamiętasz; resztę pomijaj spacją bez wyrzutów sumienia. Zadbaj o to, żeby wśród pierwszych dziesięciu ocen znalazło się kilka niskich, bo bez nich trudno odróżnić to, czego unikasz, od tego, czego po prostu nie znasz.

Potem wpisz w wyszukiwarkę trzy, cztery książki, które uważasz za swoje ulubione, a których nie było w kolejce, i oceń je na kartach. Na koniec zajrzyj do propozycji i sprawdź, czy rozpoznajesz w nich siebie. Jeśli coś się nie zgadza, kolejnych kilka ocen zwykle wystarcza, żeby poprawić kurs.

Przy okazji jedna ciekawostka z badań. W 2003 roku Dan Cosley i jego współpracownicy z Uniwersytetu Minnesoty sprawdzili, co się dzieje, gdy podczas oceniania widać przewidywaną ocenę. Uczestnicy przesuwali swoje oceny w stronę pokazanej liczby, nawet gdy badacze celowo ją zawyżali albo zaniżali. Na rozkładówce szybkiego oceniania nie pokazujemy średniej innych czytelników, więc żadna cudza liczba nie podpowiada twojej.

Kiedy czytasz niewiele

Szybkie ocenianie przydaje się nie tylko zapalonym czytelnikom. Z badań Biblioteki Narodowej wynika, że w 2024 roku co najmniej jedną książkę przeczytało 41 procent Polaków, a siedem i więcej zaledwie 7 procent. Większość czytających sięga więc po kilka książek rocznie i nie ma w pamięci setek tytułów do ocenienia.

Komuś, kto czyta trzy książki rocznie, trafny wybór oszczędza nie jeden wieczór, ale jedną trzecią czytelniczego roku.

Dla takich czytelników dziesięć ocen może się wydawać barierą. W praktyce wystarczy przypomnieć sobie lektury z ostatnich kilku lat, także te, które się porzuciło, i książki znane z dzieciństwa, jeśli wspomnienie jest wyraźne. Jeśli i tego jest mało, lepiej zacząć od upodobań: tam można zaznaczyć lubiane i nielubiane gatunki oraz tematy bez oceniania czegokolwiek. Propozycje powstaną wtedy z upodobań, a każda kolejna ocena będzie je stopniowo uzupełniać.

Rzadkie czytanie ma zresztą swoją zaletę: każda książka jest ważniejsza. Komuś, kto czyta trzy książki rocznie, trafny wybór oszczędza nie jeden wieczór, ale jedną trzecią czytelniczego roku.

Jest też sposób dla tych, którzy nie mogą sobie przypomnieć zbyt wielu tytułów: domowy regał. Stań przed półką z książkami i przeglądaj grzbiety jeden po drugim. Na widok znajomego grzbietu lektura wraca łatwiej niż przy liście na ekranie, a tytuły, których nie ma w kolejce szybkiego oceniania, łatwo znaleźć wyszukiwarką w górnej części strony i ocenić na karcie. Przy okazji warto na karcie zaznaczyć w części „Twoja półka” odpowiedź „Mam” na pytanie „Czy masz swój egzemplarz?”; z czasem powstaje z tego spis domowej biblioteki, przydatny choćby przy pożyczaniu książek znajomym.

Pominięte i odłożone: nic nie ginie

Pominięcie książki nie jest wyrokiem. Na stronie szybkiego oceniania widać liczbę pominiętych książek, a przycisk „Pokaż je tu znowu” przywraca je do kolejki. Pełną listę pominiętych tytułów znajdziesz na stronie Ukryte, w części „Pominięte w szybkim ocenianiu”; gdy jest ich więcej niż jeden, przycisk „Pokaż wszystkie znowu w szybkim ocenianiu” przywraca je jednym kliknięciem.

Gdy wszystkie dostępne książki zostaną ocenione, odłożone albo pominięte, na stronie pojawi się zdanie: „Nie zostało nic więcej: każda z książek, które tu są, jest już oceniona, odłożona na półkę albo pominięta.”. To rzadki widok, ale satysfakcjonujący. Zwykle wcześniej kończy się czas niż książki.

Książki odłożone do przeczytania czekają w zakładce Moja półka. Z czasem to właśnie ta półka bywa najcenniejszym plonem szybkiego oceniania: zbiorem tytułów, które same zwróciły twoją uwagę, a nie zostały ci narzucone.

Kto widzi twoje oceny

Oceny wystawione w szybkim ocenianiu są zwykłymi ocenami, takimi samymi jak te z karty książki. Liczą się do średniej ocen książki, ale bez twojej nazwy: inni czytelnicy widzą tylko, że książka ma określoną średnią i liczbę ocen. Same oceny bez opinii i twoje półki widzisz wyłącznie ty, dopóki nie udostępnisz profilu gustu przełącznikiem na stronie profilu.

To ważne, bo pozwala oceniać szczerze. Nikt nie zobaczy wysokiej oceny romansu czytanego w tajemnicy przed znajomymi ani niskiej oceny powieści cenionego noblisty. Propozycje potrzebują prawdy o twoim guście, a nie wizerunku. Opinia, czyli kilka zdań dopisanych do oceny, jest natomiast publiczna i widoczna na karcie książki razem z nazwą czytelnika; dlatego jej pisanie jest zawsze osobną decyzją.

Przeniesienie ocen z innego serwisu

Wielu czytelników prowadzi już swoje oceny gdzie indziej. Jeśli masz konto w serwisie Goodreads, możesz przenieść oceny i półki z pliku eksportu tamtejszej biblioteki. Prowadzi do tego przycisk „Przenieś oceny z Goodreads” na stronie konta i w zakładce z półką, a dalej strona „Przeniesienie ocen i półek z Goodreads”. Dopasowujemy książki z pliku do naszego katalogu i pokazujemy podgląd; nic nie zapisuje się przed zatwierdzeniem, a ocena, którą już masz u nas, zostaje bez zmian. Ocena od jednej do pięciu gwiazdek przechodzi jako ocena od 2 do 10, a półki „read”, „currently-reading” i „to-read” jako „Przeczytane”, „W trakcie” i „Do przeczytania”.

Plik jest czytany w pamięci, w chwili wysłania, i nigdzie go nie zapisujemy; tak opisuje to nasz regulamin. Książki, których nie udało się dopasować, widać w podglądzie w części „Bez dopasowania”, więc łatwo ocenić je później ręcznie. Przeniesione oceny są ocenami jak wszystkie inne: można je poprawić i usunąć na karcie książki.

Kwadrans, który się zwraca

Szybkie ocenianie najlepiej potraktować jak jednorazowe porządki, do których wraca się od czasu do czasu. Pierwsza sesja to kilkanaście minut i kilkadziesiąt ocen. Potem wystarczy zajrzeć na stronę raz na kilka tygodni, gdy w kolejce pojawią się nowe popularne tytuły, albo po przeczytaniu kilku książek, które warto dopisać.

W zamian w propozycjach Dla ciebie zamiast książek dla wszystkich pojawiają się książki dla ciebie. Odblokowuje się też lista Zaskocz mnie, do której potrzeba gatunku zaznaczonego jako lubiany albo dziesięciu ocen na koncie; trafiają na nią tytuły mniej znane, ale dopasowane do twojego gustu. A twój własny profil gustu nabiera kształtu, w którym łatwo rozpoznać siebie.

To niewiele czasu w porównaniu z godzinami spędzonymi na książkach, które nie trafiły w gust. Jedna dobrze dobrana lektura odda ten kwadrans z nawiązką.

Redakcja Poleć mi KSIĄŻKĘ

Źródła

• A. I. Schein, A. Popescul, L. H. Ungar, D. M. Pennock, „Methods and Metrics for Cold-Start Recommendations”, SIGIR 2002: repozytorium Uniwersytetu Pensylwanii
• X. Amatriain, J. M. Pujol, N. Oliver, „I Like It… I Like It Not: Evaluating User Ratings Noise in Recommender Systems”, UMAP 2009: Springer
• D. Cosley, S. K. Lam, I. Albert, J. A. Konstan, J. Riedl, „Is Seeing Believing? How Recommender Interfaces Affect Users’ Opinions”, CHI 2003: University of Minnesota
• Reguła szczytu i końca (peak-end rule): Wikipedia
• Biblioteka Narodowa, „Stan czytelnictwa książek w Polsce w 2024 roku”; omówienie: Radio Kielce
• Regulamin serwisu, punkt o przeniesieniu ocen i półek z pliku Goodreads: /regulamin