Książki, które przeniosą cię w konkretne miejsce: podróże po mapie

Szesnastego czerwca w Dublinie łatwo minąć na chodniku mężczyznę w słomkowym kapeluszu i okularach w drucianej oprawce, który czyta przechodniom na głos fragment „Ulissesa”. Data nie jest przypadkowa: cała akcja powieści Jamesa Joyce’a rozgrywa się 16 czerwca 1904 roku, a święto nazwane od jej bohatera Bloomsday należy dziś do najbardziej znanych literackich obchodów na świecie. Uczestnicy przebierają się w stroje z epoki, chodzą trasami postaci i zamawiają na śniadanie nerki, przysmak Leopolda Blooma. Od 1994 roku festiwal organizuje w imieniu miasta James Joyce Centre.

Dublińczycy w kapeluszach dobrze znają uczucie, którego doświadczył niejeden zapalony czytelnik: niektóre książki są nierozerwalnie związane z miejscem. Czytamy je nie tylko dla fabuły, ale po to, żeby na kilka godzin znaleźć się gdzie indziej, na konkretnej ulicy, w konkretnym mieście, w kraju, do którego może kiedyś pojedziemy albo do którego nie da się już wrócić. Wybór lektury według miejsca akcji to jeden z najprzyjemniejszych sposobów szukania książki, a zarazem jeden z najrzadziej wykorzystywanych.

Dlaczego miejsce akcji jest dobrym kryterium

Miejsce akcji niesie ze sobą więcej, niż się wydaje. Wraz z nim przychodzą klimat, obyczaje, historia, język bohaterów, a często także cały rodzaj wrażliwości. Powieść osadzona w Neapolu będzie zapewne hałaśliwa i gęsta od rodzinnych sporów, opowieść o skandynawskim miasteczku raczej oszczędna i chłodna. Nie jest to reguła bez wyjątków, ale trafna wskazówka.

Miejsce bywa też kryterium bardzo osobistym. Jedni szukają książek o mieście, w którym się wychowali, żeby zobaczyć je oczami pisarza. Inni chcą się przygotować do podróży i poznać miasto od środka, zanim obejrzą je z perspektywy turysty. Jeszcze inni wracają w lekturze do miejsc, w których kiedyś byli, i odnajdują w niej znajome zaułki. W każdym z tych przypadków pytanie „gdzie” waży więcej niż pytanie „jaki gatunek”.

Wreszcie miejsce pomaga wyjść poza nawyki. Kto od lat czyta kryminały skandynawskie, może spróbować kryminału włoskiego albo japońskiego; kto zna tylko powieści angielskie, może odkryć literaturę portugalską. Na mapie świata o takie wyprawy znacznie łatwiej niż na alfabetycznej liście gatunków, bo każda biała plama aż prosi o kliknięcie.

Miasta, które są bohaterami

Są powieści, w których miasto jest równoprawnym bohaterem. „Genialna przyjaciółka” Eleny Ferrante, pierwsza część cyklu neapolitańskiego, opowiada o przyjaźni dwóch dziewczynek z ubogiej dzielnicy Neapolu po wojnie. Dzielnica ze swoimi rodzinami, sklepami i nieustannymi waśniami jest w tej historii tak samo ważna jak Lila i Elena; kto czytał, ten pamięta podwórze i drogę do tunelu, za którym zaczynał się inny świat.

Orhan Pamuk, laureat Literackiej Nagrody Nobla z 2006 roku, poświęcił rodzinnemu miastu całą książkę. „Stambuł. Wspomnienia i miasto” łączy autobiografię z portretem miasta, pełnym melancholii, starych fotografii i opisów Bosforu. Akademia Szwedzka podkreśliła w uzasadnieniu nagrody właśnie jego poszukiwanie „melancholijnej duszy rodzinnego miasta”. To książka, którą czyta się jak przewodnik po nastroju, a nie po zabytkach.

Jeszcze inaczej działa „Nocny pociąg do Lizbony” Pascala Merciera. Nauczyciel języków klasycznych z Berna porzuca nagle szkołę i wyrusza do stolicy Portugalii śladami tajemniczego lekarza i pisarza. Lizbona jest tu miastem odkrywanym krok po kroku, razem z bohaterem, a czytelnik poznaje ją równocześnie z historią portugalskiej dyktatury.

Paryż, Moskwa, Tokio: książki jako przewodniki

Niektóre książki od dawna pełnią rolę nieoficjalnych przewodników. „Ruchome święto” Ernesta Hemingwaya, wspomnienie o Paryżu lat dwudziestych wydane po śmierci autora, w 1964 roku, prowadzi przez kawiarnie, księgarnie i mieszkania, w których bywał młody pisarz. Wiele z tych miejsc istnieje do dziś, a czytelnicy z książką w ręku sprawdzają, co zostało z dawnego Paryża.

„Mistrz i Małgorzata” Michaiła Bułhakowa zaczyna się na moskiewskich Patriarszych Prudach, gdzie dwóch literatów rozmawia z tajemniczym cudzoziemcem. Powieść jest pełna konkretnych moskiewskich adresów, a miłośnicy książki od lat odwiedzają kamienicę, w której umieszczono „złe mieszkanie”. Z kolei „Norwegian Wood” Harukiego Murakamiego to w dużej mierze Tokio końca lat sześćdziesiątych, studenckie i niespokojne, widziane oczami młodego człowieka, który próbuje się odnaleźć po stracie przyjaciela.

Takie książki dają podróżnikowi coś, czego nie zapewni żaden przewodnik: emocjonalną mapę miasta. Wiadomo z nich nie tylko, co warto zobaczyć, ale jak się w danym miejscu żyło i czuło.

Kiedy powieść zmienia prawdziwe miasto

Bywa i odwrotnie: to książka zostawia ślad w mieście. Orhan Pamuk od połowy lat dziewięćdziesiątych zbierał przedmioty do muzeum, które od początku obmyślał razem z powieścią „Muzeum niewinności”, opowieścią o obsesyjnej miłości wydaną w 2008 roku. W kwietniu 2012 roku otworzył w stambulskiej dzielnicy Çukurcuma prawdziwe Muzeum Niewinności, w którym każda gablota odpowiada jednemu z 83 rozdziałów książki. W rozdziale ostatnim wydrukowano bilet: czytelnik, który przyjdzie z powieścią, dostaje przy wejściu pieczątkę. Dwa lata po otwarciu muzeum zdobyło Europejską Nagrodę Muzeum Roku.

Prawdziwe miasto potrafi też wciągnąć czytelnika w środek akcji. Już w pierwszym rozdziale „Zbrodni i kary” Fiodora Dostojewskiego Raskolnikow wie, że od jego izdebki do domu starej lichwiarki jest dokładnie siedemset trzydzieści kroków. Dostojewski osadził akcję w prawdziwym Petersburgu lipcowego upału, więc kto przejdzie tę trasę choćby w wyobraźni, czuje duszne powietrze i ciasnotę podwórek lepiej niż z niejednego opisu.

Z takich historii płynie praktyczna wskazówka: przed wyjazdem do miasta z bogatą literaturą warto sprawdzić, czy nie ma tam muzeum pisarza, szlaku jego bohaterów albo festiwalu podobnego do Bloomsday. Lektura zrobiona przed podróżą zamienia zwykły spacer w spotkanie ze znajomymi postaciami.

Miejsca, których nie ma na żadnej mapie

Trzeba też uczciwie dodać, że nie wszystkie literackie miejsca da się odnaleźć na mapie. Macondo ze „Stu lat samotności” Gabriela Garcíi Márqueza jest miastem zmyślonym, choć osadzonym w realiach Kolumbii. Śródziemie Tolkiena ma własne, szczegółowe mapy, ale nie ma współrzędnych geograficznych. Avonlea z „Ani z Zielonego Wzgórza” Lucy Maud Montgomery to zmyślona osada, ale leży na zupełnie prawdziwej Wyspie Księcia Edwarda w Kanadzie, i to właśnie wyspę, a nie wieś, da się zaznaczyć na mapie.

Dlatego miejsce akcji w katalogu jest zawsze przybliżeniem. Przy fikcyjnym miasteczku podajemy zwykle kraj albo region, w którym ono leży, a przy książkach o zmyślonych światach często nie podajemy niczego. Piszemy o tym otwarcie na stronach miejsc: „Miejsce akcji jest podane jedynie przy części książek.” Warto o tym pamiętać, gdy na mapie zabraknie ulubionej powieści.

Mapa miejsc akcji w Poleć mi KSIĄŻKĘ

Najprostszym sposobem na literacką podróż jest w naszym serwisie Mapa miejsc akcji. To mapa świata, na której książki umieściliśmy tam, gdzie toczy się ich akcja. Liczba przy nazwie oznacza liczbę książek, a przybliżanie odsłania coraz drobniejsze miejsca: najpierw kraje, potem regiony, wreszcie miasta. Kliknięcie znacznika otwiera panel z nazwą miejsca i listą książek, a pod listą przycisk „Pokaż więcej książek”.

Obok mapy jest panel „Szukaj i filtruj”. W polu „Miejsce” można wpisać kraj, region albo miasto i od razu przenieść się w wybrane miejsce. Pole „Gatunek albo temat” zawęża mapę, na przykład do kryminałów albo do książek o morzu; na mapie zostają wtedy wyłącznie takie tytuły.

Niżej są trzy pola wyboru. „Pokaż tylko państwa” chowa regiony i miasta, a przy każdym państwie zbiera książki z całego kraju. „Dla dzieci i młodzieży” zostawia lektury dla młodszych, a „W sprzedaży” ogranicza mapę do tytułów wydanych w minionej dekadzie, więc najpewniej dostępnych w księgarniach.

Zalogowani czytelnicy mają jeszcze jedno pole: „Książki”, z wyborem „Wszystkie”, „Moje książki”, „Przeczytane” i „Chcę przeczytać”. To przyjemny sposób, by zobaczyć własną mapę lektur: gdzie już byliśmy z książkami, a które części świata pozostają białą plamą.

Od karty książki do mapy i z powrotem

Mapa to nie jedyne wejście. Na karcie każdej książki, przy której znamy miejsce akcji, jest wiersz „Miejsce akcji:” z pigułkami. Kliknięcie pigułki prowadzi na stronę miejsca, na przykład Kraków, z listą wszystkich książek osadzonych w tym miejscu albo w miejscu leżącym w jego granicach. Przy Krakowie było ich w chwili pisania ponad dwa i pół tysiąca. W bocznej kolumnie widać małą mapkę „Na mapie” z odsyłaczem do pełnej mapy, wyśrodkowanej na tym miejscu.

Strona miejsca ma też bloki „W obrębie tego miejsca” i „Sąsiednie miejsca”. Pierwszy pozwala zejść niżej, na przykład z kraju do jego regionów i miast, drugi przejść do miejsc leżących obok. W kolumnie kryteriów listę da się zawęzić do wybranych gatunków i tematów, w części „Dla kogo” wybrać książki dla dzieci, dla młodzieży albo dla dorosłych, a pole „Tylko wciąż wydawane” odsiewa tytuły, których od dawna nikt nie wznawiał. Kto woli spis zamiast mapy, znajdzie wszystkie miejsca uporządkowane od części świata po miasta na stronie Miejsce akcji.

Mapa dla młodszych czytelników

Mapa książek to także dobry pomysł na wspólne czytanie z dziećmi. Dzieci uwielbiają sprawdzać, gdzie „naprawdę” mieszkali bohaterowie, a globus albo atlas obok książki zamienia lekturę w małą wyprawę. „Dzieci z Bullerbyn” Astrid Lindgren to okazja, by poszukać na mapie Szwecji i porozmawiać o tym, jak wyglądało życie na wsi przed laty. Przygody Pippi, Muminków czy Kubusia Puchatka prowadzą z kolei w miejsca na pograniczu prawdy i fantazji, co samo w sobie jest dobrym tematem do rozmowy.

Na naszej mapie służy do tego pole „Dla dzieci i młodzieży”. Po jego zaznaczeniu przy znacznikach zostają wyłącznie książki przeznaczone dla młodszych czytelników. Można więc razem z dzieckiem przybliżać kolejne kraje i sprawdzać, jakie historie na nie czekają, a potem przejść na kartę wybranej książki i zobaczyć, dla jakiego wieku jest przeznaczona.

Starszym dzieciom i nastolatkom mapa pomaga też w szkole. Lektury nabierają innego wymiaru, gdy widać, jak daleko od siebie leżą miejsca, o których czytają: od angielskiej posiadłości w „Tajemniczym ogrodzie” Frances Hodgson Burnett po budapeszteńskie podwórko z „Chłopców z Placu Broni” Ferenca Molnára. Geografia i literatura wzajemnie się wtedy podpowiadają.

Polska na literackiej mapie

Nie trzeba wyjeżdżać za granicę, żeby wybrać się w literacką podróż. Polskie miasta i regiony mają swoje książki, a niektóre z nich, jak Wrocław Marka Krajewskiego czy Sandomierz Zygmunta Miłoszewskiego, przyciągają czytelników na spacery śladami bohaterów. Literackim mapom Polski, Krakowa i dawnej Warszawy poświęcimy w najbliższych tygodniach osobne artykuły.

Już teraz warto przybliżyć mapę na własny region i zobaczyć, które książki dzieją się tuż obok. Często okazuje się, że sąsiednie miasteczko było tłem powieści, o której nie mieliśmy pojęcia, a ulica, którą chodzimy do pracy, pojawia się w kryminale sprzed lat.

Jak zaplanować literacką podróż

Kilka praktycznych pomysłów, które sprawdzają się przed wyjazdem i bez niego:

• Przed podróżą wybierz jedną książkę osadzoną w mieście, do którego jedziesz, i jedną z regionu, który będziesz mijać. Pierwsza da ci szczegóły, druga szerszy kontekst.
• W podróży sięgnij po książkę z akcją w tym samym miejscu, ale w innej epoce. Spacer po mieście z powieścią sprzed stu lat to najprostsza lekcja historii.
• Po powrocie poszukaj autorów stamtąd. Przekłady z mniej znanych języków rzadko trafiają na listy bestsellerów, ale często są najlepszym sposobem, by zatrzymać w sobie miejsce na dłużej.
• Bez wyjazdu ułóż sobie wyzwanie: jedna książka z każdego kontynentu w ciągu roku albo jedna z każdego kraju, który graniczy z Polską.

Dobrym uzupełnieniem mapy są nasze listy tematyczne związane z miejscami, na przykład powieści z akcją w Paryżu albo przewodniki po Włoszech. Kto woli opowieść z drogi niż plan zwiedzania, znajdzie ją na liście relacje z podróży po Ameryce Łacińskiej, a kto planuje wędrówkę po kraju, na liście przewodniki przyrodnicze po Polsce. Na stronie głównej, w rzędzie „Gdzie ma się dziać akcja?”, pokazujemy miejsca, od których można zacząć.

Mapa jako lustro

Na koniec rzecz najmniej oczywista. Z mapy własnych lektur można się sporo dowiedzieć o sobie. Kto po roku zaznaczania przeczytanych książek zobaczy, że wszystkie dzieją się w Londynie i Nowym Jorku, pozna swoje przyzwyczajenia lepiej niż z niejednego testu osobowości. To żaden powód do wstydu, ale warto czasem z ciekawości kliknąć w miejsce, w którym nie było się nigdy, nawet w wyobraźni.

Literatura jest najtańszym biletem do każdego miejsca na świecie, także do miejsc, które już nie istnieją.

Literatura jest najtańszym biletem do każdego miejsca na świecie, także do miejsc, które już nie istnieją. Wystarczy wiedzieć, gdzie szukać. Mapę miejsc akcji przygotowaliśmy po to, żeby „gdzie” było pierwszym, a nie ostatnim pytaniem przy wyborze książki.

Redakcja Poleć mi KSIĄŻKĘ

Źródła

• Bloomsday i James Joyce Centre: Wikipedia, James Joyce Centre, Bloomsday Festival
• Literacka Nagroda Nobla 2006 dla Orhana Pamuka, uzasadnienie: nobelprize.org
• Muzeum Niewinności w Stambule (otwarcie w 2012 roku, 83 gabloty, Europejska Nagroda Muzeum Roku 2014): Wikipedia, muzeum, Wikipedia, powieść i bilet w rozdziale 83
• Fiodor Dostojewski, „Zbrodnia i kara”, część pierwsza, rozdział pierwszy (730 kroków): LitCharts
• Ernest Hemingway, „A Moveable Feast” (wydanie pośmiertne 1964): Wikipedia